Ortadoğu'da tırmanan İran-İsrail çatışması, sadece bölgesel değil küresel bir ekonomik dalgalanma yaratıyor. Bir kez daha, küresel bir kriz, buna neden olmayan ülkeleri orantısız şekilde etkiliyor. Gelişmekte olan ülkeler, özellikle de Küresel Güney olarak adlandırılan Afrika, Asya ve Latin Amerika ülkeleri, çatışmanın tetiklediği gıda ve enerji fiyat şokunun ardından şimdi de borç şokuyla karşı karşıya. Bu durum, uluslararası toplumdan acil ve kapsamlı bir müdahale gerektiriyor.
Arka Plan: Çatışmanın Ekonomik Yansımaları
İran'ın İsrail'e yönelik füze saldırıları ve ardından gelen karşılıklı misillemeler, küresel enerji piyasalarında büyük bir belirsizlik yarattı. Petrol fiyatları haftalar içinde yüzde 30'dan fazla artarken, doğal gaz ve diğer emtia fiyatları da benzer bir yükseliş kaydetti. Bu durum, özellikle enerji ithalatına bağımlı ülkeleri vurdu. Dünya Bankası verilerine göre, düşük ve orta gelirli ülkelerin yaklaşık yarısı, gıda ve enerji ithalatı nedeniyle artan faturaları karşılamakta zorlanıyor.
Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Konferansı (UNCTAD) raporları, bu fiyat şokunun gelişmekte olan ülkelerde cari açıkları ve enflasyonist baskıları artırdığını gösteriyor. Örneğin, Mısır ve Pakistan gibi ülkeler, döviz rezervlerinde ciddi erozyon yaşarken, yerel para birimleri değer kaybediyor. Bu da borç ödemelerini imkansız hale getiriyor. Uluslararası Para Fonu (IMF) ve Dünya Bankası'nın yıllık toplantılarında borç yeniden yapılandırması acil bir gündem maddesi haline geldi.
Bölgesel ve Küresel Boyut: Borç Krizinin Derinleşmesi
Küresel borç krizi, aslında COVID-19 pandemisi ve Ukrayna savaşı ile başlamıştı. Ancak Ortadoğu'daki yeni çatışma, bu krizi derinleştiriyor. Merkez bankalarının faiz artırımları, borçlanma maliyetlerini yükseltirken, zayıf para birimleri bu yükü daha da ağırlaştırıyor. Afrika'da birçok ülke, kamu borcunun gayrisafi yurt içi hasılasına oranının yüzde 100'ü aştığı bir durumla karşı karşıya. Zambiya, Gana ve Sri Lanka gibi ülkeler şimdiden temerrüte düşerken, Kenya, Etiyopya ve Tunus da benzer riskler taşıyor.
Bu borç şoku, sadece ekonomik değil aynı zamanda jeopolitik sonuçlar da doğuruyor. Artan borç yükü, sosyal harcamaları kısarak hükümetlerin meşruiyetini zedeliyor ve siyasi istikrarsızlığı körüklüyor. Çin, Körfez ülkeleri ve Batılı kreditörler, bu durum karşısında koordinasyon içinde hareket etmekte zorlanıyor. G20 ülkelerinin Ortak Çerçeve girişimi, yavaş ilerlemesi nedeniyle eleştiriliyor. Uzmanlar, şeffaf borç yapılandırması ve yeni finansman akışı için acil bir küresel mekanizma kurulması çağrısında bulunuyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, Ortadoğu çatışmasına doğrudan taraf olmasa da enerji ithalatı ve dış ticaret bağlantılarıyla bu krizden etkileniyor. Artan petrol ve doğal gaz fiyatları, Türkiye'nin enerji faturasını yukarı çekerken, ihracat pazarlarındaki belirsizlik büyüme üzerinde baskı oluşturuyor. Ayrıca, Küresel Güney'deki borç krizinin, Türkiye'nin Afrika ve diğer bölgelerdeki ticari ve diplomatik ilişkilerini olumsuz etkileme potansiyeli bulunuyor. Türkiye'nin borç yükü yüksek olmasa da, gelişmekte olan ülkelere yönelik risk algısı, faiz oranlarını ve sermaye girişlerini etkileyebilir. Ankara'nın, enerji arz güvenliğini çeşitlendirme ve alternatif ekonomik ortaklıklar arayışını hızlandırması bekleniyor.
