İran Atom Enerjisi Kurumu Başkanı Muhammed İslami'nin, Birleşmiş Milletler nükleer gözlemcisi Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'nın (IAEA) bu yıl Viyana'da düzenlenecek olan Genel Konferansı'na katılmaması bekleniyor. Bir yetkilinin aktardığına göre, bu durum uzun yıllardır ilk kez yaşanıyor. IAEA Genel Konferansı, üye ülkelerin nükleer alandaki iş birliği, güvenlik standartları ve ajansın bütçesi gibi konuları görüştüğü yıllık en kapsamlı toplantıdır. İran'ın bu toplantıya en üst düzeyden katılmaması, Tahran ile uluslararası nükleer denetim mekanizması arasındaki gerilimin bir göstergesi olarak yorumlanıyor.
İran ve IAEA Arasındaki İlişkilerin Arka Planı
İran'ın nükleer programı, 2015 yılında imzalanan ve resmi adı Kapsamlı Ortak Eylem Planı (KOEP) olan nükleer anlaşma ile bir dönem uluslararası denetim altına alınmıştı. Ancak ABD'nin 2018'de anlaşmadan çekilmesi ve ardından İran'a yönelik yaptırımları yeniden uygulamaya koyması, Tahran'ın anlaşmadaki taahhütlerini kademeli olarak askıya almasına yol açtı. İran, uranyum zenginleştirme oranını %60'a kadar çıkardı ve IAEA'nın denetimlerine getirilen kısıtlamalar arttı. Ajans, İran'ın nükleer tesislerindeki izleme ekipmanlarına erişimde zorluklar yaşadığını ve bazı soru işaretlerinin yanıtlanmadığını defalarca dile getirdi.
IAEA Genel Direktörü Rafael Mariano Grossi, son raporlarında İran'ın tam iş birliği yapmadığını vurguladı. İran ise, yaptırımların kaldırılması durumunda iş birliğine hazır olduğunu belirtiyor. Bu karşılıklı suçlamalar, taraflar arasındaki güven bunalımını derinleştiriyor. İran'ın IAEA Genel Konferansı'na katılmama kararı, bu olumsuz atmosferin somut bir yansıması olarak değerlendiriliyor.
Toplantının Önemi ve Beklentiler
IAEA Genel Konferansı, her yıl Eylül ayında Viyana'da yapılıyor ve 170'ten fazla üye ülkenin temsilcilerini bir araya getiriyor. Konferans, ajansın gelecek yılki bütçesini onaylıyor, yeni üyeleri kabul ediyor ve nükleer güvenlik, güvenlik ve barışçıl kullanım alanlarındaki iş birliğini güçlendirmeyi amaçlayan kararlar alıyor. İran'ın üst düzey katılımının olmaması, özellikle İran'ın nükleer programına ilişkin tartışmaların gölgesinde gerçekleşecek toplantıda önemli bir boşluk yaratabilir. Geçmiş yıllarda İran heyeti, konferansta nükleer haklarını savunmuş ve Batılı ülkelerin eleştirilerine yanıt vermişti. Bu yıl böyle bir temsilin olmaması, İran'ın uluslararası platformlardan uzaklaşma eğilimini pekiştiriyor.
Bölgesel ve Küresel Yansımalar
İran'ın IAEA ile ilişkilerindeki bu son gelişme, Orta Doğu'daki nükleer gerilimi artırabilir. İsrail, İran'ın nükleer programını ciddi bir tehdit olarak görüyor ve uluslararası denetimin zayıflaması, bölgede askeri müdahale seçeneklerini daha fazla gündeme getirebilir. ABD yönetimi ise diplomatik çözümden yana olduğunu ifade etse de İran'ın iş birliğinden uzaklaşması, yeni yaptırımlar veya askeri gerginlik riskini artırıyor. Avrupa ülkeleri, İran'ın nükleer programı konusunda endişelerini sürdürüyor ve IAEA'nın raporlarına dayanarak yeni kısıtlamalar getirebilir. Bu gelişme, küresel nükleer silahsızlanma çabalarına da darbe vurabilir; zira İran'ın tutumu, diğer ülkeler için olumsuz bir örnek teşkil edebilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran'ın IAEA Genel Konferansı'na katılmaması, Türkiye'nin güney ve doğu komşusundaki nükleer belirsizliği artırıyor. Türkiye, İran ile nükleer anlaşmanın korunmasını ve diplomatik çözümü savunuyor. Ancak denetimden uzaklaşan bir İran, bölgesel istikrarsızlık ve yeni yaptırımlar riskini doğurur. Bu durum, Türkiye'nin enerji güvenliğini ve ticaret yollarını olumsuz etkileyebilir. Ayrıca, İran'ın nükleer kapasitesini artırması, Suudi Arabistan ve Mısır gibi ülkelerde nükleer arayışları tetikleyerek Orta Doğu'da bir silahlanma yarışına yol açabilir. Türkiye, NATO üyesi olarak ABD ile İran arasında denge kurmakta zorlanabilir ve diplomatik kanalların açık tutulması için daha fazla çaba sarf etmesi gerekebilir.
