İran, eski ABD Başkanı Donald Trump'ın nükleer programına yönelik artan tehditlerine karşı nükleer stokunu koruma sözü verirken, ülkenin dini lideri Ayetullah Ali Hamaney'in nükleer silahların kullanımını dini gerekçelerle onaylamaması Tahran yönetimini stratejik bir ikileme sürüklüyor. İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü İsmail Bekayi, yaptığı açıklamada, 'İran, nükleer programını ve uranyum zenginleştirme kapasitesini her türlü dış tehdide karşı koruma hakkına sahiptir' ifadelerini kullandı. Bu açıklama, Trump'ın İran'ın nükleer tesislerine yönelik askeri bir operasyon olasılığını gündeme getirdiği bir dönemde geldi.
Nükleer programın dini boyutu: Fetva ve strateji
İran'ın nükleer silah geliştirme konusundaki tutumu, uzun yıllardır dini bir fetvaya dayanıyor. 2005 yılında Ayetullah Ali Hamaney, 'nükleer silahların üretimi ve kullanımının İslam'da haram olduğunu' ilan eden bir fetva yayımladı. Bu fetva, İran'ın resmi nükleer doktrininin temelini oluşturuyor. Ancak Tahran yönetimi, barışçıl nükleer enerji üretimi ve uranyum zenginleştirme faaliyetlerini sürdürme konusunda ısrarcı. 2015 tarihli Kapsamlı Ortak Eylem Planı (KOEP) olarak bilinen nükleer anlaşma, İran'ın zenginleştirme faaliyetlerini sınırlandırmıştı, ancak 2018'de Trump'ın anlaşmadan çekilmesiyle Tahran yükümlülüklerini azaltmaya başladı.
Uzmanlara göre, Hamaney'in fetvası İran'ın uluslararası kamuoyunda meşruiyet kazanmasına yardımcı olsa da, ülkenin nükleer silah kapasitesine sahip olma niyetine dair şüpheleri tam olarak gidermiş değil. İran'ın uranyum zenginleştirme seviyesi yüzde 60'a yaklaşırken, bu oran silah sınıfı uranyum için gerekli olan yüzde 90'a oldukça yakın. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA), İran'ın zenginleştirme faaliyetlerini izlemeye devam ediyor ancak Tahran'ın bazı denetimlere izin vermemesi endişeleri artırıyor.
Bölgesel ve küresel boyut: Trump'ın tehditleri ve İran'ın yanıtı
Trump'ın İran nükleer programına yönelik son açıklamaları, iki ülke arasındaki gerilimi yeniden tırmandırdı. Eski başkan, İran'ın nükleer tesislerine karşı 'önleyici saldırı' seçeneğini masadan kaldırmadığını ima ederken, Tahran yönetimi buna nükleer stokunu koruma sözüyle yanıt verdi. İran'ın BM Daimi Temsilcisi Emir Said İrevani, BM Güvenlik Konseyi'ne gönderdiği mektupta, 'İran, meşru müdafaa hakkı kapsamında nükleer programını her türlü saldırıya karşı koruyacaktır' ifadelerini kullandı.
İran'ın nükleer stratejisinin bir diğer boyutu, ülkenin bölgesel güç dengelerindeki konumu. Suudi Arabistan ve İsrail, İran'ın nükleer programını kendi güvenlikleri için bir tehdit olarak görüyor. İsrail, İran'ın nükleer tesislerine yönelik olası bir askeri operasyon konusunda uyarılarda bulunurken, Suudi Arabistan da kendi nükleer programını geliştirme sinyalleri veriyor. Bölgedeki bu gerginlik, İran'ın nükleer programının sadece Tahran'ın iç siyasetiyle değil, aynı zamanda Orta Doğu'nun genel güvenlik mimarisiyle de yakından ilişkili olduğunu gösteriyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran'ın nükleer programı, Türkiye'nin güvenlik ve dış politika dengeleri açısından kritik bir öneme sahiptir. Türkiye, İran ile nükleer müzakerelerde arabulucu rolü üstlenmiş ve diplomatik çözümü desteklemiştir. İran'ın nükleer silah kapasitesine ulaşması, bölgede silahlanma yarışını tetikleyebilir ve Türkiye'nin güney sınırında yeni bir güvenlik tehdidi oluşturabilir. Ancak İran'a yönelik yaptırımların artması, Türkiye'nin enerji ithalatını ve ticari ilişkilerini olumsuz etkileyebilir. Türkiye, hem ABD ile ittifakını hem de İran ile komşuluk ilişkilerini dengelemek zorunda olduğu hassas bir konumdadır. Bu nedenle Ankara, nükleer krizin diplomatik yollarla çözülmesi için çaba harcamaya devam edecektir.
