İran'ın müzakere heyeti, ABD ile İsviçre'nin Cenevre kentinde gerçekleştirilen nükleer görüşmelerin ardından ülkesine dönmek üzere İsviçre'den ayrıldı. Görüşmeler, Tahran'ın nükleer programına ilişkin uluslararası endişeleri gidermeyi ve olası bir anlaşma zeminini hazırlamayı amaçlıyordu. İran Dışişleri Bakanlığı tarafından yapılan kısa açıklamada, görüşmelerin yapıcı bir atmosferde geçtiği belirtilirken, somut bir anlaşmaya varılmadığı ifade edildi. ABD tarafı ise müzakerelerin samimi bir diyalog ortamında gerçekleştiğini ancak henüz bir ilerleme kaydedilmediğini duyurdu. İki ülke arasında doğrudan diplomatik temas bulunmazken, görüşmeler dolaylı olarak ve Avrupa Birliği arabuluculuğunda yürütüldü.
Gelişmenin arka planı
İran ve ABD arasındaki bu son müzakere turu, 2015 yılında imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı'nın (KOEP) 2018'de ABD'nin tek taraflı olarak çekilmesinin ardından varılmaya çalışılan yeni bir çerçeveyi hedefliyordu. İran, anlaşmanın çöküşünden bu yana uranyum zenginleştirme seviyesini yükselterek yüzde 60'a çıkarmış durumda. Bu oran, silah seviyesi olan yüzde 90'a oldukça yakın. Batılı ülkeler, İran'ın nükleer faaliyetlerinin barışçıl olmadığı endişesini taşırken, Tahran yönetimi tüm faaliyetlerinin sivil amaçlı olduğunda ısrar ediyor. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) son raporunda, İran'ın zenginleştirme kapasitesini genişlettiğini ve bu durumun küresel güvenlik için risk oluşturduğunu vurguladı. Görüşmelerin yeniden başlaması, ABD Başkanı Joe Biden yönetiminin İran'ı diplomasi yoluyla ikna etme stratejisinin bir parçası olarak değerlendiriliyor.
Müzakerelerdeki temel başlıklar arasında İran'ın zenginleştirme seviyesinin düşürülmesi, stoktaki yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyumun azaltılması ve uluslararası denetimlerin yeniden tesis edilmesi yer aldı. İran ise ABD'nin uyguladığı ekonomik yaptırımların kaldırılmasını ve nükleer faaliyetlerinin tanınmasını talep ediyor. Taraflar arasındaki güvensizlik, müzakerelerin ilerlemesini engelleyen en önemli faktör olarak öne çıkıyor. İran, ABD'nin daha önceki anlaşmadan çekilmesini gerekçe göstererek yeni bir anlaşmaya ihtiyatlı yaklaşırken, ABD ise İran'ın bölgesel faaliyetlerine ilişkin endişelerini dile getiriyor.
Bölgesel ve küresel boyut
İran-ABD müzakereleri, yalnızca ikili ilişkiler açısından değil, tüm Ortadoğu bölgesinin güvenlik mimarisi açısından hayati önem taşıyor. İran'ın nükleer programına ilişkin bir anlaşma, İsrail ve Suudi Arabistan gibi bölgesel aktörlerin güvenlik algılarını doğrudan etkiliyor. İsrail, İran'ın nükleer silah elde etmesini engellemek için askeri seçeneklerin masada olduğunu sık sık vurgularken, Suudi Arabistan da kendi nükleer programını geliştirme sinyalleri veriyor. Anlaşma sağlanamaması halinde bölgede bir nükleer silahlanma yarışının tetiklenebileceği endişesi yaygın. Öte yandan, Çin ve Rusya'nın İran ile yakın ilişkileri, müzakerelerin küresel bir boyut kazanmasına yol açıyor. Moskova ve Pekin, Tahran'a yönelik yaptırımların hafifletilmesi ve İran'ın enerji piyasalarına entegrasyonu konularında ABD ile ters düşüyor. Bu durum, İran dosyasını büyük güç rekabetinin bir parçası haline getiriyor.
Görüşmelerin sonuçsuz kalması, İran'ın nükleer faaliyetlerine hız vermesine ve UAEA denetimlerini daha da kısıtlamasına yol açabilir. Bu senaryoda, ABD ve müttefiklerinin İran'a yeni yaptırımlar uygulaması ve askeri seçeneklerin gündeme gelmesi olası. Bununla birlikte, diplomasi kanallarının açık kalması, taraflar arasında doğrudan bir çatışma riskini şimdilik azaltmış durumda. Önümüzdeki haftalarda yeni bir müzakere turunun düzenlenmesi bekleniyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran ile hem komşu hem de bölgesel rakip olarak karmaşık bir ilişkiye sahip. Nükleer müzakerelerin sonucu, Ankara'nın enerji güvenliği ve bölgesel istikrar politikalarını doğrudan etkiliyor. İran'a yönelik yaptırımların hafifletilmesi, Türkiye'nin doğalgaz ve petrol ithalatında alternatif kaynaklara erişimini kolaylaştırabilir. Öte yandan, İran'ın nükleer silah sahibi olması, Türkiye'nin bulunduğu bölgede stratejik dengeleri bozabilir. Ankara, hem ABD hem de İran ile diyaloğunu sürdürerek, müzakerelerde arabulucu rolü üstlenmeyi hedefliyor. Türkiye için ideal senaryo, İran'ın nükleer programının barışçıl çerçevede kalması ve bölgesel gerilimlerin azalmasıdır.
