İran, Suudi Arabistan'ın Mekke kentinde düzenlenen bir zirvede Arap ve Müslüman ülkelerce kabul edilen yeni bir ortak savunma anlaşmasını önemsemediğini açıkladı. Tahran yönetimi, söz konusu anlaşmanın bölgesel güvenlik mimarisinde gerçek bir değişiklik yaratmayacağını savunurken, asıl amacın İsrail ile normalleşme sürecini meşrulaştırmak olduğunu öne sürdü. İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Nasser Kanaani, yaptığı açıklamada, bu tür girişimlerin bölgedeki köklü sorunlara çözüm getirmediğini, aksine derinleştirdiğini belirtti. Anlaşmanın lafzından çok ruhunun sorgulanması gerektiğini ifade eden Kanaani, İran'ın bölgesel iş birliğine açık olduğunu ancak dışlayıcı ve düşmanca ittifaklara karşı çıktığını vurguladı.
Gelişmenin Arka Planı: Putları deviren anlaşma mı?
Mekke'de imzalanan ve resmi adıyla “Mekke Ortak Savunma Anlaşması” olarak anılan belge, Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri, Bahreyn, Katar, Ürdün, Mısır ve bir dizi başka Arap ve İslam ülkesinin katılımıyla kabul edildi. Zirveye ev sahipliği yapan Suudi Arabistan Veliaht Prensi Muhammed bin Selman, anlaşmanın “bölge ülkelerinin egemenliğini korumak, ortak tehditlere karşı koymak ve sürdürülebilir güvenlik tesis etmek” amacı taşıdığını duyurdu. Anlaşma metninde, üye ülkelerin herhangi birine yönelik saldırıların tümüne yönelik saldırı sayılacağı hükmü yer alıyor; bu, NATO'nun 5. maddesine benzer bir kolektif savunma taahhüdü olarak yorumlanıyor.
İran'ın bu anlaşmayı küçümsemesi, aslında uzun süredir devam eden bir bölgesel rekabetin yeni bir tezahürü. Tahran, özellikle 2015 nükleer anlaşmanın ardından bölgede etkisini artırmış, Suriye, Irak, Lübnan ve Yemen'de vekil güçler aracılığıyla stratejik derinlik kazanmıştı. Suudi Arabistan öncülüğündeki bu yeni savunma paktı, İran'ın bu nüfuzuna karşı bir denge unsuru olarak görülüyor. Ancak İranlı yetkililer, anlaşmanın gerçekçi bir askeri kapasiteye dayanmadığını, daha ziyade siyasi bir mesaj niteliği taşıdığını savunuyor. Özellikle anlaşmanın, İsrail ile ilişkilerini normalleştiren Arap ülkeleriyle yakın iş birliğini kurumsallaştırması, Tahran'da ciddi bir rahatsızlık yaratmış durumda.
Bölgesel ve Küresel Boyut: İran-İsrail rekabeti merkezde
İran'ın endişelerinin odağında, anlaşmanın İsrail'in bölgesel güvenlik mimarisine eklemlenmesi yer alıyor. Özellikle son yıllarda İsrail ile bazı Körfez ülkeleri arasında gelişen istihbarat ve güvenlik iş birliği, artık açık askeri iş birliğine dönüşmüş durumda. İranlı yetkililere göre bu pakt, İsrail'i Arap dünyasının meşru bir savunma ortağı haline getirerek Filistin meselesini ikinci plana atıyor. Bu çerçevede İran, anlaşmanın asıl hedefinin kendisi olduğunu ve bu nedenle “bölgesel güvenliğe katkı sağlamaktan ziyade bir kutuplaşma yarattığını” ileri sürüyor.
Anlaşmanın bir diğer kritik boyutu, ABD'nin bölgeden askeri olarak çekilme sürecine denk gelmesi. Washington yönetimi, son yıllarda Ortadoğu'daki askeri varlığını azaltırken, yerel müttefiklerin kendi güvenlik yapılarını kurmasını teşvik ediyor. Bu bağlamda Mekke'deki girişim, ABD'nin bölgedeki azalan etkisini kısmen doldurmayı hedefleyen bir “bölgesel sahiplenme” çabası olarak da okunabilir. Ancak Rusya ve Çin'in de bölgeye artan ilgisi göz önüne alındığında, bu tür girişimlerin küresel güç mücadelesinin yeni bir cephesi haline geldiği de açık.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, Mekke'de imzalanan anlaşmaya doğrudan taraf olmamakla birlikte, gelişmeyi yakından izliyor. Ankara, Körfez ülkeleriyle son dönemde yaşanan normalleşme sürecinin bu yeni güvenlik mimarisiyle kesiştiği bir noktada duruyor. Türkiye'nin özellikle Katar ile olan savunma iş birliği ve Müslüman Kardeşler politikası, söz konusu paktın iç dinamiklerinde belirleyici olabilir. Ayrıca, İran'la ilişkilerini dengede tutmaya çalışan Türkiye, bu tür kutuplaştırıcı ittifakların bölgesel istikrarı bozabileceği uyarısında bulunarak, kapsayıcı güvenlik modellerini teşvik etme politikası izliyor. Türk diplomatların son dönemde yaptığı açıklamalarda, “bölgesel sahiplenme ve diyalog” vurgusu öne çıkıyor; bu da Ankara'nın bu gelişmeye ihtiyatla yaklaştığını gösteriyor.
