İran Dini Lideri Ayetullah Ali Hamaney, 21 Kasım 2024 tarihinde yaptığı açıklamada, Tahran ile Washington arasında savaşı sona erdirmek için imzalanan mutabakat zaptına (MOU) 'çekinceleri' olmasına rağmen onay verdiğini belirtti. Hamaney, anlaşmanın ilerlemesi yönünde karar aldıklarını ancak bazı maddeler konusunda endişeli olduğunu ifade etti. İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan ve İran Yüksek Milli Güvenlik Konseyi Sekreteri Muhammed Bakır Zulkadir'in anlaşmayı müzakere ettiği belirtiliyor.
Gelişmenin Arka Planı
İran ile ABD arasındaki dolaylı müzakereler, aylardır süren yoğun diplomatik temasların ardından geçtiğimiz hafta sonuçlandı. Mutabakat zaptı, İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini sınırlandırması ve uluslararası denetimlere izin vermesi karşılığında ABD'nin bazı yaptırımları kaldırmasını öngörüyor. Hamaney, konuşmasında 'Anlaşmanın her maddesi üzerinde titizlikle durduk. Bazı noktalarda isteksizdik, ancak ulusal çıkarlarımız ve bölgesel istikrar için bu adımı atmaya karar verdik' dedi. İran lideri, özellikle anlaşmanın süresi ve denetim mekanizmaları konusunda endişeleri olduğunu ancak müzakere ekibinin garantiler verdiğini ifade etti.
Mutabakat zaptı, İran'ın nükleer programına ilişkin uluslararası endişeleri gidermeyi hedefliyor. 2015 yılında imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı'nın (KOEP) 2018'de ABD'nin tek taraflı olarak çekilmesiyle çökmesinin ardından, yeni bir anlaşma arayışları uzun süredir devam ediyordu. Hamaney'in açıklamaları, İran yönetiminin anlaşmaya tam anlamıyla bağlı olmadığı yönündeki şüpheleri gidermedi. ABD Dışişleri Bakanlığı'ndan yapılan açıklamada ise 'Anlaşmanın uygulanması somut adımlarla takip edilecek. İran'ın yükümlülüklerini yerine getirmesi halinde yaptırımlar kademeli olarak kaldırılacak' denildi.
Bölgesel ve Küresel Boyut
İran-ABD anlaşması, Ortadoğu'da geniş yankı uyandırdı. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri, anlaşmayı 'bölgesel gerginliği azaltacak bir adım' olarak değerlendirirken, İsrail ise anlaşmanın İran'ın nükleer tehdidini ortadan kaldırmadığını savundu. İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, 'İran'ın nükleer silah kapasitesine ulaşmasına izin vermeyeceğiz. Bu anlaşma, tehlikeli bir oyalama taktiğidir' şeklinde tepki gösterdi. Avrupa Birliği ise anlaşmayı memnuniyetle karşılayarak, 'çok taraflı diplomasinin zaferi' olarak nitelendirdi. Rusya ve Çin, anlaşmayı desteklediklerini ancak uygulamanın dikkatle izlenmesi gerektiğini belirtti.
Anlaşmanın küresel enerji piyasalarına etkisi de mercek altında. İran'ın yaptırımların kalkmasıyla petrol ihracatını artırması beklenirken, petrol fiyatlarında kısa vadede düşüş yaşanabileceği öngörülüyor. Uzmanlar, anlaşmanın tam olarak uygulanması halinde İran'ın günlük 1,5 milyon varil ek petrol ihraç edebileceğini ve bunun küresel petrol arzını dengeleyeceğini ifade ediyor. Ancak anlaşmanın akıbeti, ABD Kongresi'ndeki muhalefet ve İran'daki muhafazakâr kanadın tutumuna bağlı. Hamaney'in çekinceleri, anlaşmanın uygulanmasında aksama riskini artırıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran-ABD anlaşması, Türkiye'nin enerji güvenliği ve bölgesel istikrar hedefleri açısından kritik önem taşıyor. Anlaşmanın yürürlüğe girmesi, Türkiye'nin İran'dan doğal gaz ve petrol ithalatını kolaylaştırabilir. Aynı zamanda, İran'ın uluslararası sisteme entegrasyonu, Türkiye'nin Güney Kafkasya ve Ortadoğu'daki diplomatik manevra alanını genişletebilir. Ancak İran'ın anlaşmanın uygulanmasındaki isteksizliği ve İsrail'in sert tepkisi, bölgede yeni bir kriz potansiyelini barındırıyor. Türkiye, hem anlaşmanın başarısı hem de bölgesel güç dengesi açısından dengeli bir pozisyon almak durumunda.
