İran, bölgesel güvenliği güçlendirmek amacıyla Irak ve Körfez ülkeleriyle Umman'da görüşmeler yapmayı planladığını açıkladı. Ancak Körfez İşbirliği Konseyi (KİK) üyesi Bahreyn'in zirveye katılmaması dikkat çekiyor. Peki bu toplantının arkasında ne var ve Bahreyn neden yok?
Gelişmenin arka planı
İran Dışişleri Bakanlığı, Umman'ın başkenti Maskat'ta Irak ve Körfez ülkeleriyle bir araya gelerek bölgesel güvenlik konularını görüşmeyi planladığını duyurdu. Toplantı, İran'ın yeni Devlet Başkanı Mesud Pezeşkiyan döneminde bölge ülkeleriyle diyalog başlatma çabalarının bir parçası olarak görülüyor. İran, uzun süredir Suudi Arabistan başta olmak üzere Körfez ülkeleriyle ilişkilerini normalleştirmeye çalışıyor. Çin'in arabuluculuğuyla 2023'te İran ve Suudi Arabistan arasında diplomatik ilişkilerin yeniden tesis edilmesi, bölgesel bir yumuşama sürecini başlatmıştı.
Umman, geleneksel olarak İran ile Batı ve Körfez ülkeleri arasında arabuluculuk rolü üstlenen bir ülke. Maskat, hem İran hem de ABD ile iyi ilişkilere sahip. Bu nedenle toplantıya ev sahipliği yapması şaşırtıcı değil. İran'ın bu toplantıdan beklentisi, bölgesel güvenlik konularında ortak bir zemin oluşturmak ve özellikle Irak üzerinden Körfez ülkeleriyle diyaloğu derinleştirmek.
Ancak Bahreyn'in toplantıya katılmama kararı, bölgesel dinamiklerdeki kırılganlığı gözler önüne seriyor. Bahreyn, 2011'deki Arap Baharı sırasında çoğunluk Şii nüfusun ayaklanmasını bastırmak için Suudi Arabistan ve BAE'nin askeri desteğini almıştı. İran'ı bu ayaklanmayı kışkırtmakla suçlayan Bahreyn, İran'la ilişkilerini kesmişti. O tarihten bu yana ilişkiler gergin. Bahreyn, İran'ın iç işlerine karıştığını iddia ediyor. İran ise suçlamaları reddediyor.
Bölgesel ve küresel boyut
İran'ın Körfez ülkeleriyle diyalog arayışı, ABD'nin bölgeden askeri olarak çekilme eğiliminde olduğu bir dönemde gerçekleşiyor. ABD, Irak ve Suriye'deki asker sayısını azaltmayı planlıyor. Bu durum, bölge ülkelerini kendi güvenliklerini sağlamak için yeni ortaklıklar aramaya itiyor. İran, bu boşluğu doldurmak ve bölgesel bir güç olarak konumunu pekiştirmek istiyor.
Öte yandan, İsrail-Hamas savaşı ve Yemen'deki Husilerin Kızıldeniz'deki saldırıları, bölgesel güvenliği daha da karmaşık hale getirmiş durumda. İran, Husileri desteklemekle suçlanıyor. Bu nedenle Körfez ülkeleri, İran'la yapılacak bir güvenlik anlaşmasına temkinli yaklaşıyor. Suudi Arabistan ve BAE, İran'la ilişkilerini normalleştirme sürecinde olsa da, İran'ın bölgesel milis gruplara verdiği destek konusunda hâlâ endişeli.
Bahreyn'in katılmaması, İran'ın Körfez ülkeleriyle kapsamlı bir güvenlik diyaloğu kurmasının önündeki engellerden sadece biri. KİK üyeleri arasında İran'a yönelik tutumlar farklılık gösteriyor. Umman ve Katar, İran'la daha ılımlı ilişkilere sahipken, Suudi Arabistan ve BAE daha mesafeli. Bahreyn ise İran'a karşı en sert tutumu sergileyen ülkelerden biri.
Toplantının somut bir sonuç üretmesi zor görünüyor. Ancak İran'ın bölgesel diyalog arayışı, uzun vadede Orta Doğu'nun güvenlik mimarisini şekillendirebilir. İran'ın nükleer programı konusundaki belirsizlikler ve Batı ile yaşanan gerginlikler, Körfez ülkelerini İran'la diyalog kurmaya iten faktörler arasında. Körfez ülkeleri, İran'ın nükleer silah edinmesini istemiyor ve bu konuda İran'la müzakere etmek istiyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran'ın Körfez ülkeleriyle diyalog arayışı, Türkiye'nin bölgesel çıkarlarını yakından ilgilendiriyor. Türkiye, İran'la karmaşık bir ilişki ağına sahip: ekonomik işbirliği ve enerji bağımlılığı var, ancak Suriye ve Irak'ta nüfuz mücadelesi yaşanıyor. Körfez ülkeleriyle ise Türkiye, son yıllarda ilişkilerini normalleştirme sürecinde. İran-KİK diyaloğunun ilerlemesi, Türkiye'nin bölgedeki denge politikasını etkileyebilir. Türkiye, İran'ın bölgesel izolasyonunun azalmasını kendi lehine çevirebilir; ancak İran'ın güçlenmesi, Türkiye'nin bölgesel nüfuzunu sınırlayabilir. Ayrıca, Umman'da yapılacak toplantı, Türkiye'nin Körfez'e yönelik ekonomik ve diplomatik açılımları için bir fırsat penceresi sunabilir. Türkiye, bölgesel güvenlik mimarisinde aktif rol almak istiyor ve bu tür toplantıları yakından takip ediyor.
