İran ekonomisi, 1979'daki İslam Devrimi ile köklü bir dönüşüm geçirdi. Şah döneminde Batı'ya açık, petrol ağırlıklı bir yapıdayken, devrim sonrası ülke kendi kendine yeterlilik, devlet müdahalesi ve dini kurumların ekonomik gücü üzerine inşa edilen karma bir sisteme evrildi. Bu dönüşüm, yalnızca İran'ın iç dinamiklerini değil, aynı zamanda bölgesel ve küresel ekonomik dengeleri de etkiledi. Bugün İran, doğal gaz rezervleri dünyada ikinci sırada yer almasına rağmen, yaptırımlar ve yapısal sorunlar nedeniyle potansiyelinin çok altında bir performans sergiliyor. Bu analiz, İran ekonomisinin gerçek işleyişini, devrimin mirasını, yaptırımların etkilerini ve Türkiye için taşıdığı anlamı derinlemesine ele alıyor.
Devrimin Ekonomik Mirası: Devlet ve Vakıfların Egemenliği
Devrim, ekonomide merkezi planlamayı ve devlet mülkiyetini ön plana çıkardı. Petrol gelirleri doğrudan devlet bütçesine akarken, büyük sanayi kuruluşları kamulaştırıldı. Bununla birlikte, devrim sonrası kurulan ve doğrudan Dini Lider'e bağlı olan Bonyad adlı vakıflar, ekonomide kritik bir rol üstlendi. Örneğin, Bonyad-ı Mostazafan (Ezilenler Vakfı) ve Bonyad-ı Şehid (Şehitler Vakfı) gibi kurumlar, milyarlarca dolarlık varlıkları yönetiyor ve otomotivden gıdaya kadar birçok sektörde etkin konumda bulunuyor. Bu yapı, ekonominin hem devlet hem de devlet dışı yarı resmi kurumlar tarafından kontrol edildiği karmaşık bir tablo ortaya koyuyor.
Devrimin ardından uygulanan ithal ikameci politikalar, yerli üretimi teşvik etti ancak teknolojik gelişmeyi ve verimliliği sınırladı. Sekiz yıl süren İran-Irak Savaşı (1980-1988) da ekonomiyi derinden sarstı; altyapı büyük zarar gördü ve dış borç arttı. Savaş sonrası dönemde ise Rafsancani ve Hatemi dönemlerinde kısmi liberalleşme adımları atıldı; ancak bu girişimler, muhafazakar kanadın direnişi ve yapısal sorunlar nedeniyle istenen sonucu vermedi.
Bugün İran ekonomisi, yüksek enflasyon (resmi rakamlara göre 2024'te %40 civarında), işsizlik ve yaygın yolsuzluk ile mücadele ediyor. Rial, son iki yılda dolar karşısında rekor seviyelerde değer kaybetti. Resmi olmayan kurla birlikte, halkın alım gücü ciddi şekilde düştü; gıda ve temel ihtiyaç maddelerindeki fiyat artışları toplumsal huzursuzlukları tetikliyor. Buna rağmen, ülke ekonomisi büyük ölçüde kayıt dışı ve dayanıklılık gösteriyor; yaptırımlara rağmen halk ayakta kalmayı başarıyor.
Yaptırımlar ve Enerji Politikaları: Küresel Dengeler Üzerindeki Etkisi
ABD'nin 2018'de nükleer anlaşmadan (JCPOA) çekilmesi ve 'maksimum baskı' politikası, İran'ın petrol ihracatını önemli ölçüde düşürdü. Günlük 2.5 milyon varil seviyelerinden 500 bin varile kadar gerileyen ihracat, ülkeye döviz girişini azalttı. Buna karşılık İran, petrol satışını Çin'e ve diğer Asya ülkelerine yönlendirerek, gemilerini kapalı radarla ve takas yöntemleriyle yaptırım delmeye çalışıyor. 2023'te İran'ın ham petrol ihracatının günlük 1.5 milyon varile yükseldiği tahmin ediliyor; bu, yaptırımların tam anlamıyla işlemediğini gösteriyor.
Yaptırımların yanı sıra İran'ın enerji altyapısı da eski ve yetersiz. Rafineri kapasitesi sınırlı; doğal gaz üretimine rağmen, kış aylarında evlerde ve sanayide gaz kesintileri yaşanıyor. Petrol dışı ihracatın artırılmasına yönelik çabalar ise (petrokimya, otomotiv, tarım) Batı pazarlarına erişimin kısıtlı olması nedeniyle yetersiz kalıyor. İran'ın komşularıyla olan ticareti ise hibrit bir görünüm arz ediyor; Irak ve Türkiye ile doğalgaz ve elektrik ticareti sürüyor, ancak bu alışverişler sık sık ABD yaptırımlarının gölgesinde kalıyor.
Küresel enerji piyasaları açısından İran kritik bir konumda. Hürmüz Boğazı üzerindeki kontrolü sayesinde, dünya petrolünün yaklaşık beşte biri geçiş yapıyor. Jeopolitik gerilimlerde İran'ın boğazı kapatma tehditleri, petrol fiyatlarında dalgalanmalara neden oluyor. Ayrıca, Ortadoğu'daki vekil güçleri üzerinden yürüttüğü strateji, enerji güvenliği ve bölgesel istikrar açısından uluslararası toplumun endişelerini artırıyor. Bu nedenle İran ekonomisi, yalnızca iç dinamikleriyle değil, küresel enerji arz güvenliği ve jeopolitik riskler bağlamında da yakından izleniyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran'ın ekonomik istikrarsızlığı, Türkiye için hem risk hem de fırsat barındırıyor. İki ülke arasındaki ticaret hacmi 2023'te yaklaşık 5 milyar dolar seviyesinde; doğalgaz ithalatı Türkiye'nin enerji güvenliği açısından kritik. Ancak yaptırımlar, finansal işlemleri zorlaştırdığı için ikili ticaretin gelişmesini engelliyor. Türkiye, İran'la enerji alanında derinleşen iş birliğini sürdürürken, ABD yaptırımlarına takılmamak için denge politikası izliyor. Ayrıca, İran'da yaşanacak olası bir çöküş, Türkiye'ye göç dalgası ve güvenlik riskleri doğurabilir. Bu nedenle Türk dış politikası, komşusunun ekonomik dönüşümünü dikkatle izlemek ve bölgedeki istikrarsızlığın etkilerini minimize edecek stratejiler geliştirmek zorundadır.
