İran, son yılların en derin ekonomik krizlerinden birini yaşarken, halk artan hayat pahalılığı karşısında çaresiz. Ülkede temel gıda maddeleri, ilaç ve akaryakıt fiyatları rekor seviyelere ulaştı. ABD ve İsrail'in İran'a yönelik askeri operasyonları, ülkeyi çoktan sarmış olan ekonomik darboğazı daha da derinleştiriyor. Aileler, temel ihtiyaçlarını karşılamakta zorlanırken, sokaklarda protestolar ve karaborsacılık yaygınlaşıyor. Ekonomistler, İran'ın 2024 yılında yüzde 40'ın üzerinde enflasyonla karşı karşıya olduğunu ve işsizlik oranının yüzde 15'i geçtiğini belirtiyor. Rial, dolar karşısında değer kaybetmeye devam ederken, birçok İranlı tasarruflarının eridiğini görüyor. Özellikle dar gelirli aileler, et, süt ve ekmek gibi temel gıdalara ulaşmakta güçlük çekiyor. Sağlık sektörü de krizden nasibini alıyor: Yaptırımlar nedeniyle ilaç ithalatı durma noktasına gelmiş durumda. Kronik hastalığı olan birçok kişi, ilaçlara erişemediği için tedavisini yarıda bırakmak zorunda kalıyor. Eğitimde ise okulların bir kısmı kapanma tehlikesiyle karşı karşıya, çünkü öğretmen maaşları bile ödenemiyor.
Ekonomik krizin sebepleri: Savaş, yaptırımlar ve reformlar
İran'ın ekonomik krizi, birbiriyle bağlantılı üç ana faktörün birleşiminden kaynaklanıyor. Birincisi, ABD ve İsrail ile artan gerginlik ve askeri çatışmalar. ABD'nin İran'a karşı uyguladığı 'maksimum baskı' politikası, ülkenin petrol ihracatını ciddi şekilde sınırlandırdı. İkincisi, uluslararası yaptırımların ağırlığı. BM ve AB tarafından uygulanan yaptırımlar, İran'ın finansal sistemi ve dış ticaretini felç etmiş durumda. Üçüncüsü ise hükümetin uygulamaya çalıştığı yapısal reformlar. Subsidy reformları, enerji fiyatlarının piyasa koşullarına bırakılması ve kamu harcamalarının kısılması gibi politikalar, kısa vadede halkın sırtına ek yük bindiriyor. Ancak hükümet, bu reformların uzun vadede ekonomiyi düzeltmek için gerekli olduğunu savunuyor. İran Merkez Bankası, enflasyonla mücadele için faiz oranlarını artırdı, ancak bu durum krediye erişimi daha da zorlaştırdı. İş dünyası temsilcileri, üretimin durma noktasına geldiğini ve fabrikaların kapandığını bildiriyor. Birçok İranlı, ülkeyi terk etmeyi düşünüyor; özellikle eğitimli gençler, daha iyi fırsatlar için Türkiye ve Avrupa'ya yöneliyor.
Bölgesel ve küresel boyut: Göç dalgası ve enerji fiyatları
İran'daki ekonomik kriz, sadece ülke sınırları içinde kalmıyor; bölgesel ve küresel etkileri de beraberinde getiriyor. En belirgin etkilerden biri, göç hareketliliğindeki artış. Milyonlarca İranlı, daha iyi yaşam koşulları arayışıyla komşu ülkelere, özellikle Türkiye'ye ve Avrupa'ya yöneliyor. Bu durum, hem Türkiye'nin sınır yönetimi hem de Avrupa Birliği'nin göç politikaları üzerinde baskı oluşturuyor. Enerji piyasalarında ise İran'ın dünya petrol arzındaki payı azaldıkça, küresel petrol fiyatları yukarı yönlü baskı altında kalıyor. Rusya-Ukrayna savaşı zaten enerji fiyatlarını artırmışken, İran'daki istikrarsızlık bu trendi daha da derinleştiriyor. Bölgedeki diğer ülkeler, İran'ın zayıflamasından endişe duyuyor; zira bu durum, bölgesel güç dengelerini değiştirebilir ve terör örgütlerine yeni faaliyet alanları açabilir. İran'ın iç istikrarsızlığı, Afganistan ve Pakistan gibi komşu ülkelerde de güvenlik risklerini artırıyor. Ayrıca, İran'ın nükleer programına yönelik endişeler de devam ediyor; zira ekonomik zorluklar, Tahran'ı daha agresif bir nükleer strateji izlemeye itebilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran'daki ekonomik kriz, Türkiye için hem fırsatlar hem de riskler barındırıyor. Ticaret açısından, İran pazarındaki daralma, Türk ihracatçılar için kayıp anlamına gelirken, enerji ithalatının azalması Türkiye'nin cari açığını olumlu etkileyebilir. Ancak sınır güvenliği ve göç yönetimi, en kritik meselelerden biri. Yüzbinlerce İranlının Türkiye'ye sığınma başvurusu yapması bekleniyor; bu durum, zaten yoğun olan mülteci yükünü daha da artıracak. Ayrıca, PKK ve diğer terör örgütlerinin, İran'daki otorite boşluğundan faydalanarak sınıra yakın bölgelerde daha rahat hareket etme potansiyeli, Türkiye'nin güvenlik endişelerini derinleştiriyor. Bölgesel istikrarsızlık, aynı zamanda Türkiye'nin Kafkasya ve Orta Doğu'daki siyasi manevra alanını da kısıtlıyor. Tüm bu faktörler, Ankara'nın Tahran'la ekonomik ve diplomatik temaslarını sürdürme gerekliliğini ortaya koyuyor.
