ABD ile İran arasında yeniden alevlenen çatışmalar, Güneydoğu Asya Uluslar Birliği'nin (ASEAN) Manila'da düzenlediği zirveyi gölgede bıraktı. Bölgenin en önemli diplomatik platformlarından biri olan ASEAN toplantısı, İran-ABD geriliminin yarattığı jeopolitik depremin etkisiyle, bölgesel sorunlara odaklanmakta zorlanıyor. Zirvede Güney Çin Denizi'ndeki egemenlik anlaşmazlıkları, Myanmar'daki iç savaş ve ticaret bağlantılarının güçlendirilmesi gibi kritik konuların ele alınması beklenirken, gündem neredeyse tamamen Orta Doğu'daki krize kaymış durumda.
Gelişmenin arka planı
ABD'nin İran'a yönelik sert tutumu ve karşılıklı askeri angajmanlar, küresel güvenlik dengelerini yeniden şekillendiriyor. Özellikle Basra Körfezi'nde artan gerilim, enerji fiyatlarının yükselmesine ve tedarik zincirlerinde aksamalara yol açıyor. ASEAN ülkeleri, petrol ithalatında büyük ölçüde Orta Doğu'ya bağımlı olduğu için bu durumdan doğrudan etkileniyor. Endonezya, Malezya ve Singapur gibi ülkeler, artan enerji maliyetleri ve belirsizlik nedeniyle ekonomik planlarını gözden geçirmek zorunda kalıyor. Zirvede yapılan açıklamalarda bölgesel barış ve istikrar çağrıları öne çıksa da, somut adımlar atılamaması dikkat çekiyor.
ASEAN'ın geleneksel olarak benimsediği "merkeziyet" ve "müdahalesizlik" ilkeleri, İran krizi karşısında bir kez daha sorgulanıyor. Birlik üyeleri arasında ABD ile yakın müttefik olan ülkeler (Filipinler, Tayland) ile daha bağımsız dış politika izleyenler (Kamboçya, Laos) arasındaki ayrışma, ortak bir pozisyon belirlemeyi güçleştiriyor.
Bölgesel ve küresel boyut
İran-ABD çatışması, sadece ASEAN'ın gündemini etkilemekle kalmıyor, aynı zamanda Asya-Pasifik bölgesindeki güç dengelerini de yeniden tanımlıyor. Çin, Rusya ve Hindistan gibi bölgesel aktörlerin İran krizine yaklaşımları, ASEAN'ın manevra alanını daraltıyor. Çin'in İran'la olan stratejik ortaklığı ve Rusya'nın askeri işbirliği, ABD'nin bölgedeki etkisini dengelemeye çalışırken, ASEAN ülkeleri bu rekabetin ortasında kalmamak için diplomatik çabalarını yoğunlaştırıyor. Öte yandan, krizin küresel ticarete etkisi de büyük. Malakka Boğazı'nın güvenliği tehdit altında, bu da dünya ticaretinin üçte birini taşıyan bu hayati su yolunda aksamalara neden olabilir.
Uzmanlara göre, ASEAN'ın bölgesel sorunları çözme kapasitesi, İran krizi nedeniyle ciddi şekilde sınırlanmış durumda. Birlik, Myanmar'daki askeri cuntaya karşı ortak bir tavır almakta zorlanırken, Güney Çin Denizi'ndeki Çin iddialarına karşı koymak için de yeterli araçlara sahip değil. İran geriliminin eklenmesi, ASEAN'ın zaten kırılgan olan birliğini daha da zorluyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, ASEAN üyesi olmamakla birlikte, bölgeyle ticari ve diplomatik bağlarını güçlendirmeye çalışıyor. ABD-İran çatışmasının ASEAN'ı etkilemesi, Ankara'nın Asya-Pasifik politikasında yeni dengeler kurmasını gerektirebilir. Enerji fiyatlarındaki dalgalanma, Türkiye gibi enerji ithalatçısı ekonomileri doğrudan etkiliyor. Ayrıca, İran'la komşu olan Türkiye, iki ülke arasındaki gerilimin tırmanması halinde sınır güvenliği ve göç akınları gibi konularda baskı altında kalabilir. Bu nedenle Ankara, hem ASEAN ile işbirliğini artırmak hem de Tahran-Washington hattında arabuluculuk yapmak için diplomatik adımlar atabilir.
