İran İslam Cumhuriyeti'nden üst düzey bir yetkili, ABD'nin Ortadoğu'daki son askeri operasyonlarına atıfta bulunarak “ABD saldırıları karşılıksız kalmayacak” açıklamasını yaptı. Açıklama, ABD'nin İran destekli milis gruplarına yönelik hava saldırılarının ardından geldi. Yetkili, isminin açıklanmaması kaydıyla yaptığı değerlendirmede, “Bu tür eylemler bölgesel istikrarı tehdit ediyor ve İran, ulusal güvenliğini korumak için gerekli her türlü adımı atmaktan çekinmez” ifadelerini kullandı. Saldırıların Irak ve Suriye sınırındaki İran yanlısı grupları hedef aldığı belirtiliyor. Pentagon'dan yapılan resmi açıklamada ise operasyonların, ABD personeline ve müttefiklerine yönelik saldırıları engellemek için düzenlendiği ifade edildi.
Gelişmenin arka planı
ABD Savunma Bakanlığı yetkilileri, 20 Haziran 2024 tarihinde İran Devrim Muhafızları'na bağlı milislerin kontrolündeki bölgelere hava saldırısı düzenlendiğini doğruladı. Saldırıda en az 5 milis üyesinin öldüğü, 10'dan fazla kişinin yaralandığı bildirildi. ABD, bu saldırıları Irak ve Suriye'deki ABD üslerine yönelik insansız hava aracı ve roket saldırılarına karşı bir misilleme olarak tanımladı. İran ise herhangi bir doğrudan rolü reddetmekle birlikte, bölgedeki vekil güçler aracılığıyla etkisini sürdürüyor. Uluslararası Kriz Grubu'na göre, İran-ABD gerginliği son iki yılda nükleer müzakerelerin durması ve yaptırımların artmasıyla daha da tırmandı.
İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü, ABD'nin eylemlerini “uluslararası hukukun ihlali” olarak nitelendirdi ve bölgesel savaş riskine dikkat çekti. Bölgedeki uzmanlar, taraflar arasındaki bu tür karşılıklı misillemelerin istenmeyen bir askeri çatışmaya dönüşebileceği uyarısında bulunuyor. Öte yandan, İran'ın ekonomik olarak zor durumda olması, geniş çaplı bir askeri operasyon başlatma kapasitesini sınırlıyor.
Bölgesel ve küresel boyut
İran-ABD gerginliği, körfez ülkeleri başta olmak üzere tüm Ortadoğu'yu etkiliyor. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri, ABD askeri varlığını desteklerken, Irak hükümeti kendi topraklarında yabancı güçlerin çatışmasından endişe duyuyor. Irak Başbakanı Muhammed Şiya es-Sudani, ABD saldırılarının kınamasına rağmen İran'ın da bölgeyi istikrarsızlaştırmasını eleştirdi. İsrail ise bu gerginliği İran'ın nükleer programına karşı avantaj olarak kullanmaya çalışıyor. Rusya ve Çin, ABD'nin tek taraflı askeri harekatlarına karşı olduklarını bir kez daha vurguladı.
Küresel enerji piyasaları da gelişmeden etkilendi. Brent petrol fiyatları saldırı haberlerinin ardından %3 yükseldi. Analistler, İran'ın Hürmüz Boğazı'nı kapatma tehdidinin petrol arzını sekteye uğratabileceği uyarısında bulunuyor. Uluslararası Enerji Ajansı, olası bir tırmanışa karşı stratejik rezervleri devreye sokmaya hazır olduğunu açıkladı.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran-ABD arasındaki bu gerginlik, Türkiye'yi doğrudan etkileyebilecek bir bölgesel istikrarsızlık potansiyeli taşıyor. Türkiye, İran'la komşu olması ve Irak'ta yoğun askeri varlığı nedeniyle tırmanıştan en çok etkilenecek ülkeler arasında. Ankara, bir yandan ABD ile NATO müttefiki olarak ilişkilerini sürdürürken, diğer yandan İran'la enerji ve ticari bağlarını korumak zorunda. Olası bir sıcak çatışma, Türkiye'nin güneydoğusundaki güvenliği tehdit edebilir ve yeni göç dalgalarına yol açabilir. Türkiye'nin bu krizde arabuluculuk rolü üstlenme potansiyeli bulunsa da, mevcut siyasi koşullar bu rolü zorlaştırıyor.
