İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, cumartesi günü yaptığı açıklamada, ABD ile nükleer müzakerelerin yeniden başlatılması için “güvenilir güvenceler” gerektiğini belirtti. Devlet haber ajansı IRNA’nın aktardığına göre Arakçi, “İran zorlamayı, tehdidi ve gözdağını kabul etmez ve baskı altında egemenlik haklarından vazgeçmez. Ancak müzakerelere açığız” dedi. Bu açıklama, Tahran ile Washington arasında dolaylı görüşmelerin yeniden canlandırılması çabaları sürerken geldi.
Müzakerelerde tıkanıklık ve güvence talebi
İran’ın nükleer programına ilişkin 2015’te imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı’ndan (JCPOA) ABD’nin 2018’de tek taraflı çekilmesi ve yaptırımları yeniden uygulamaya koyması, bölgesel gerilimi artırmıştı. İran, yaptırımların kaldırılması karşılığında nükleer faaliyetlerini sınırlamayı öngören anlaşmayı canlandırmak için Avrupa ülkeleri ve dolaylı olarak ABD ile görüşmeler yürütüyor. Ancak Tahran, ABD’nin olası bir anlaşmadan sonra yeniden yaptırım uygulaması veya askeri müdahalede bulunmasından endişe ediyor. Arakçi’nin “güvenilir güvenceler” ifadesi, bu endişenin somut bir yansıması olarak yorumlanıyor.
İranlı yetkililer, son aylarda ABD’nin bölgedeki askeri varlığını artırması ve İsrail’in İran’a yönelik olası eylemlerine dair artan spekülasyonlar karşısında, herhangi bir saldırıya karşı caydırıcılık sağlayacak taahhütler talep ediyor. Arakçi’nin açıklaması, İran’ın müzakerelere tamamen kapalı olmadığını, ancak önkoşul olarak somut adımlar beklediğini gösteriyor. IRNA’ya konuşan bakan, “İran’a yönelik yeni saldırılar olmayacağına dair güvence almadan masaya oturmayız” ifadelerini kullandı.
Batılı diplomatik kaynaklar, İran’ın bu talebinin pratikte karşılanmasının zor olduğunu, zira ABD’nin yasal olarak bağlayıcı bir saldırı yasağı taahhüdü vermesinin siyasi açıdan güç olduğunu belirtiyor. Yine de İran’ın bu açıklaması, olası bir anlaşmanın çerçevesini şekillendirme çabası olarak değerlendiriliyor.
Bölgesel ve küresel boyut
İran-ABD ilişkileri, Orta Doğu’nun istikrarı açısından kritik bir eşikte. İran’ın nükleer programına ilişkin belirsizlik, Körfez ülkeleri ve İsrail’de güvenlik endişelerini artırırken, küresel petrol piyasaları da her iki ülkeden gelen açıklamaları yakından izliyor. Arakçi’nin açıklaması, İran’ın yaptırımların kaldırılması ve ekonomik rahatlama beklentisini sürdürdüğünü, ancak güvenlik kaygılarını önceliklendirdiğini gösteriyor.
ABD yönetimi ise İran’ın nükleer faaliyetlerini sınırlaması konusunda ısrarcı. Washington, Tahran’ın “güvenilir güvenceler” talebini, nükleer anlaşmanın kapsamını genişletme girişimi olarak görebilir. Avrupalı arabulucular ise taraflar arasında köprü kurmaya çalışıyor. Son haftalarda Umman ve Katar’ın ev sahipliğinde yapılan dolaylı görüşmelerde somut ilerleme sağlanamadığı bildiriliyor.
İran’ın bu çıkışı, aynı zamanda ülke içindeki siyasi dengelerle de ilgili. İran’da sertlik yanlıları, hükümetin ABD ile müzakere etmesine şüpheyle yaklaşırken, reformistler ekonomik izolasyonun sona ermesi için adım atılmasını savunuyor. Arakçi’nin açıklaması, her iki kesimi de tatmin etmeye yönelik bir denge siyaseti olarak okunabilir.
Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu (UAEA) Başkanı Rafael Grossi de son dönemde İran’ın nükleer tesislerine erişim konusunda yaşanan sıkıntılara dikkat çekmişti. İran’ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini ilerlettiğine dair raporlar, Batı başkentlerinde endişeyle karşılanıyor. Ancak Tahran, nükleer programının barışçıl olduğunu savunuyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran’ın ABD ile müzakereler için “güvenilir güvence” talep etmesi, Türkiye’nin bölgesel istikrar ve enerji güvenliği açısından yakından izlediği bir süreç. Türkiye, komşusu İran ile ABD arasında artan gerilimin sınır ticaretini ve bölgesel güvenliği olumsuz etkilemesinden endişe ediyor. Olası bir anlaşma, İran’a yönelik yaptırımların hafiflemesiyle Türkiye-İran ekonomik ilişkilerini olumlu etkileyebilir. Ayrıca Türkiye, Orta Doğu’da diplomatik çözümleri destekleyerek istikrarın korunmasını hedefliyor. İran’ın güvence talebinin karşılanması, bölgede daha geniş bir yumuşama sürecine katkı sağlayabilir.
