İngiltere'de tüketici hakları örgütü Which?, market raflarında giderek daha fazla görülen jack uskumrusunun (Trachurus spp.) satışını "skimpflation" (kalite düşürülerek maliyet kısma) olarak değerlendirdi. Ülkenin önde gelen tüketici derneği, bu ucuz ve besin değeri daha düşük balık türünün konserve uskumru yerine pazarlanmasının, gıda enflasyonu karşısında alım gücü eriyen tüketiciler için bir uyarı işareti olduğunu belirtti.
Skimpflation nedir, neden gündemde?
Skimpflation, ekonomik literatürde son yıllarda öne çıkan bir kavram. Şirketlerin maliyet artışlarını tüketiciye yansıtmamak için ürün içeriğini veya kalitesini düşürmesi anlamına geliyor. İngiltere'de gıda fiyatlarındaki hızlı artış, perakendecileri daha ucuz hammaddelere yönlendiriyor. Which? tarafından yapılan açıklamaya göre, geleneksel uskumru konservesi yerine jack uskumrusu satışı, tüketicinin fark etmeden daha az protein, omega-3 ve vitamin almasına yol açıyor.
Jack uskumrusu, genellikle Büyük Okyanus ve Atlas Okyanusu'nun ılıman sularında avlanan bir tür. Besin profili, Atlantik uskumrusuna kıyasla daha zayıf. Uzmanlar, bu türün konserve ürünlerde kullanılmasının yasal bir boşluk olduğunu, çünkü etiketlerde "uskumru" ibaresinin her iki türü de kapsayabildiğini vurguluyor. Tüketici derneği, marketlerin şeffaf etiketleme yapması ve tür farkını açıkça belirtmesi çağrısında bulunuyor.
Gıda enflasyonu ve perakende baskısı
İngiltere'de gıda enflasyonu son iki yılda rekor seviyelere ulaştı. Yüzde 19'lara varan gıda fiyat artışları, hanelerin bütçesini zorlarken, süpermarket zincirleri de tedarik maliyetlerini düşürmek için alternatif ürünlere yöneldi. Jack uskumrusu, konserve balık kategorisinde daha düşük maliyetli bir seçenek olarak raflarda yerini alıyor. Ancak Which? araştırması, bu değişimin tüketici tarafından yeterince bilinmediğini ortaya koyuyor.
Örgütün çağrısı, yalnızca balık ürünleriyle sınırlı değil. Son dönemde çikolata, peynir ve hazır yemeklerde de benzer kalite düşüşleri gözlemleniyor. Örneğin, bazı çikolata markalarının kakao yağı yerine palm yağı kullanmaya başladığı, peynirlerde süt yağı oranının düştüğü rapor ediliyor. Bu tür değişiklikler, tüketici dernekleri tarafından "gizli enflasyon" olarak adlandırılıyor.
Bölgesel ve küresel boyut
Skimpflation yalnızca İngiltere'ye özgü bir olgu değil. Avrupa Birliği ülkelerinde de benzer şikayetler artıyor. Almanya'da tüketici merkezleri, et ürünlerinde su oranının arttığını, İspanya'da zeytinyağı karışımlarında kalite düşüşü olduğunu bildiriyor. Küresel gıda fiyat endeksi, 2022'de zirve yaptıktan sonra bir miktar gerilese de, hâlâ pandemi öncesi seviyelerin oldukça üzerinde. Bu durum, gelişmiş ülkelerde bile gıda güvencesizliğini artırıyor.
Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO), gıda ürünlerinde kalite düşüşünün uzun vadede halk sağlığı üzerinde olumsuz etkileri olabileceği uyarısında bulunuyor. Özellikle omega-3 gibi temel besin maddelerinin alımının azalması, kalp-damar hastalıkları riskini artırabilir. Tüketici örgütleri, hükümetleri etiketleme kurallarını sıkılaştırmaya ve "skimpflation"ı önlemeye çağırıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, gıda enflasyonunun yüksek seyrettiği ülkeler arasında yer alıyor. TÜİK verilerine göre gıda fiyat artışı son yıllarda çift haneli rakamlarda. Bu ortamda, İngiltere'deki skimpflation tartışması Türkiye için de uyarıcı olmalı. Türk marketlerinde de benzer şekilde daha ucuz balık türlerinin satışı artabilir. Özellikle konserve ve işlenmiş ürünlerde etiket şeffaflığı büyük önem taşıyor. Tüketicinin korunması için denetimlerin sıkılaştırılması ve hileli ürünlere karşı caydırıcı cezalar getirilmesi gerekiyor. Ayrıca, yerli balıkçılığın desteklenmesi ve besin değeri yüksek ürünlerin erişilebilir kılınması, halk sağlığı açısından kritik.
