İngiltere, 1980'lerden bu yana özelleştirilen kamu hizmetleri sektöründe ciddi bir krizle karşı karşıya. Su, enerji ve demiryolu şirketleri, yüksek faturalar, sık kesintiler ve yetersiz yatırımlarla tüketicilerin tepkisini çekiyor. Ancak uzmanlara göre, sorunun temelinde özelleştirme değil, düzenleyici kurumların yetersizliği ve şirketlerin kısa vadeli kâr odaklı yönetimi yatıyor. Kamulaştırma talepleri artsa da bu, tek başına yeterli bir çözüm değil.
Özelleştirmenin Bedeli: Yüksek Faturalar ve Düşük Hizmet Kalitesi
İngiltere'de su ve enerji faturaları son on yılda enflasyonun üzerinde arttı. Thames Water gibi dev şirketler, altyapı yatırımlarını ihmal ederken yöneticilere yüksek primler ödemeye devam ediyor. 2023'te İngiliz haneleri, ortalama yıllık su faturasında yüzde 7'lik bir artışla karşılaştı. Aynı dönemde enerji şirketleri, toptan fiyatlardaki düşüşe rağmen faturaları aynı seviyede tuttu. Demiryolu sektöründe ise grevler ve gecikmeler kronik hale geldi. Özelleştirilen şirketlerin büyük kısmı, kârlarını hissedarlara dağıtırken altyapı yenileme maliyetlerini erteledi.
Bu durum, kamuoyunda özelleştirme karşıtı bir dalga yarattı. Son anketler, İngilizlerin yüzde 65'inin su şirketlerinin yeniden kamulaştırılmasını desteklediğini gösteriyor. Ancak iktisatçılar, özelleştirmenin kendisinden ziyade düzenleme mekanizmasındaki zafiyetlere dikkat çekiyor. Örneğin, İngiltere Su Düzenleme Kurumu (Ofwat), şirketlerin performansını denetlemekte yetersiz kalıyor ve cezalar caydırıcı değil. Aynı şekilde enerji piyasası düzenleyicisi Ofgem, tüketiciyi korumada başarısız bulunuyor.
Kamulaştırma Tartışmaları ve Küresel Boyut
Kamulaştırma fikri özellikle İşçi Partisi tabanında popüler olsa da, uygulaması sanıldığı kadar kolay değil. İngiltere'de su ve enerji şirketlerinin piyasa değeri yüz milyarlarca sterlini buluyor. Bu şirketleri satın almak için gereken kaynak, kamu borcunu daha da artıracak. Kaldı ki, kamulaştırma sonrası şirketlerin verimliliğinin artacağına dair kesin bir garanti yok. Fransa ve Almanya gibi ülkelerde kamu hizmetleri daha başarılı yönetilse de, bu ülkelerde de benzer sorunlar yaşanıyor. Örneğin Fransız enerji devi EDF, nükleer santrallerindeki arızalarla gündeme geliyor.
Küresel ölçekte, özelleştirme-kamulaştırma tartışması ideolojik bir boyut kazanmış durumda. Dünya Bankası ve IMF gibi kuruluşlar, gelişmekte olan ülkelere özelleştirmeyi teşvik ederken, Latin Amerika ve Asya'da birçok ülke özelleştirilen şirketleri yeniden kamulaştırdı. Ancak her iki modelin de başarısı, ülkenin kurumsal kapasitesine ve düzenleyici çerçeveye bağlı. İngiltere örneği, iyi tasarlanmamış bir özelleştirmenin tüketiciye nasıl zarar verebileceğini gösteriyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İngiltere'deki özelleştirme krizi, Türkiye için önemli dersler barındırıyor. Türkiye'de de benzer şekilde özelleştirilen enerji dağıtım şirketleri, yüksek faturalar ve kesintilerle gündeme geliyor. Kamu özel iş birliği (KÖİ) projeleriyle yapılan köprüler, otoyollar ve havalimanları da benzer tartışmalara konu oluyor. Ancak Türkiye'de düzenleyici kurumların bağımsızlığı ve denetim kapasitesi daha sınırlı. Bu nedenle, İngiltere'deki gibi sıkı bir regülasyon ve tüketici koruması mekanizması kurulması, özelleştirmenin olumsuz etkilerini azaltabilir. Ayrıca, kamulaştırma tartışmaları Türkiye'de siyasi bir kutuplaşma konusu olmaktan çıkarılıp, teknik bir yönetişim sorunu olarak ele alınmalı. Küresel enerji ve su krizinin derinleştiği bu dönemde, kamu hizmetlerinin sürdürülebilirliği her iki ülke için de kritik öneme sahip.
