İngiltere Kilisesi’nin (Church of England) kölelikle tarihsel bağlarını ele almak amacıyla oluşturduğu 100 milyon sterlinlik Project Spire fonu, hukuki bir engelle karşılaştı. Kilisenin en yüksek karar organı Genel Sinod’da konuşan yetkililer, planın iptal edilmediğini ancak proje çalışanlarının eleştirmenler tarafından ‘iğrenç tacizlere’ maruz kaldığını açıkladı. Proje, kölelikten elde edilen gelirlerle bağlantılı olarak toplumda onarım sağlamayı hedefliyor ancak bazı hayır kurumları, fonun amacına uygun kullanılmadığı gerekçesiyle yasal süreç başlattı.
Projenin arka planı ve hukuki süreç
Project Spire, 2023 yılında İngiltere Kilisesi tarafından duyuruldu. Kilise, 18. ve 19. yüzyıllarda köle ticaretinden elde ettiği gelirlerle bağlantılı olarak bir tazminat fonu oluşturmayı ve bu fonu toplumsal projelere aktarmayı planlıyor. Ancak proje, başından beri hem aşırı sağcı gruplar hem de bazı kölelik mağduru topluluklar tarafından eleştiriliyor. Eleştirmenler, fonun büyüklüğünün yetersiz olduğunu veya kilisenin geçmişiyle yüzleşmekten kaçındığını iddia ediyor. Hukuki itirazı getiren kuruluşlar arasında, kölelik karşıtı sivil toplum örgütleri ve bazı hayır kurumları yer alıyor. Davacılar, fonun yönetim şeffaflığı ve dağıtım kriterlerinin belirsiz olduğunu savunuyor.
Genel Sinod’da konuşan Kilise Komiserleri Başkanı Justin Welby, projenin sürdüğünü ancak çalışanların “korkunç bir taciz dalgasıyla” karşı karşıya olduğunu söyledi. Welby, “Bu proje, geçmişimizle yüzleşme ve geleceğe daha adil bir toplum inşa etme çabamızın bir parçası. Ancak ne yazık ki bazı çevreler bu süreci sabote etmeye çalışıyor” dedi. Kilise yetkilileri, hukuki sürecin projeyi geciktirebileceğini ancak durdurmayacağını ifade etti.
Küresel boyut ve benzer tartışmalar
İngiltere Kilisesi’nin karşılaştığı bu hukuki engel, aslında daha geniş bir küresel tartışmanın parçası. Birçok eski sömürgeci ülke ve kurum, kölelik ve sömürgecilik geçmişiyle nasıl hesaplaşılacağı konusunda benzer sorunlarla karşı karşıya. Örneğin, İngiltere’deki birçok üniversite ve müze, kölelik bağlantılı bağışları reddetme veya tazminat ödeme yönünde adımlar atıyor. Benzer şekilde, Karayipler ve Afrika ülkeleri, sömürge dönemi köleliği için tazminat talep ediyor. İngiltere Kilisesi’nin projesi, bu küresel hesaplaşmanın en somut örneklerinden biri olarak görülüyor.
Ancak projenin karşılaştığı hukuki itiraz, tazminat çabalarının ne kadar karmaşık olduğunu gösteriyor. Fonun nasıl yönetileceği, kimlerin yararlanacağı ve ne kadar süreyle devam edeceği gibi sorular, hem hukuki hem de siyasi açıdan tartışmalı. Kilise, fonun bağımsız bir kurul tarafından yönetilmesini planlıyor ancak davacılar, bu kurulun kilise tarafından kontrol edildiğini iddia ediyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İngiltere Kilisesi’nin kölelik tazminatı projesi, doğrudan Türkiye’yi ilgilendiren bir konu olmasa da, küresel bir trendin parçası olarak değerlendirilebilir. Özellikle eski sömürgeci güçlerin geçmişleriyle yüzleşme çabaları, uluslararası hukukta emsal teşkil edebilir. Türkiye, Osmanlı geçmişiyle ilgili benzer tartışmalardan uzak dursa da, bu tür gelişmeler uluslararası normların evrimi açısından önemlidir. Ayrıca, Türkiye’nin Afrika ve Karayipler ile artan ekonomik ve diplomatik ilişkileri göz önüne alındığında, bu bölgelerdeki tazminat talepleri Türkiye’nin dış politikasını dolaylı olarak etkileyebilir. Ancak şu an için bu gelişmenin Türkiye’ye doğrudan bir yansıması bulunmamaktadır.
