İngiltere, George Orwell'in 1984 romanında betimlediği 'Büyük Birader' devletine çoktan dönüştü; ancak vatandaşlar bu gözetim toplumunun farkında değil. Ülkede yılda milyonlarca kez yüz tanıma kameralarıyla taranan, dijital kimlik kartlarına zorlanan ve yapay zeka destekli polis algoritmalarıyla izlenen bir sistem kurulu. Özellikle 2020'lerden itibaren hızlanan bu dönüşüm, bireysel özgürlükler ve mahremiyet açısından ciddi endişeler doğuruyor. Middle East Eye'da yayımlanan analiz, bu durumun artık 'hoş olmayan bir gerçek' olduğunu vurguluyor.
Gözetim Altyapısı Nasıl İşliyor?
İngiltere, dünyanın en yoğun kapalı devre kamera (CCTV) ağlarından birine sahip. Tahminlere göre ülkede 5 milyondan fazla kamera bulunuyor ve ortalama bir kişi günde 70 kez kameraya yakalanıyor. Bu kameraların büyük çoğunluğu, Metropolitan Police gibi kolluk kuvvetleri tarafından işletilen yüz tanıma sistemleriyle entegre. 2020'de başlatılan 'Live Facial Recognition' pilot uygulaması, özellikle kalabalık etkinliklerde binlerce kişiyi gerçek zamanlı olarak taradı. İçişleri Bakanlığı, bu teknolojinin suçla mücadelede etkili olduğunu savunsa da sivil toplum kuruluşları, yanlış pozitif oranlarının yüksek olduğunu ve azınlık grupların hedef alındığını belirtiyor.
Dijital kimlik kartları da benzer bir dönüşümün parçası. 2023'te tanıtılan 'One Login' sistemi, vatandaşların kamu hizmetlerine erişimini tek bir dijital kimlikle birleştiriyor. Hükümet, bunun bürokrasiyi azaltacağını söylese de eleştirmenler, veri güvenliği ve mahremiyet risklerine dikkat çekiyor. Özellikle 'Ulusal Veri Stratejisi' kapsamında sağlık, eğitim ve finans verilerinin tek bir merkezde toplanması planlanıyor. Bu durum, 'Büyük Birader'in veri tabanını andırıyor.
Polisin kullandığı yapay zeka algoritmaları ise en tartışmalı alan. 'Predicted Crime Mapping' (Tahminî Suç Haritalaması) sistemi, geçmiş suç verilerine dayanarak olası suç bölgelerini öngörüyor. Ancak bu sistemin önyargılı olduğu, yoksul ve etnik azınlık mahallelerine daha fazla polis sevkine neden olduğu eleştirileri var. 2024'te yayımlanan bir akademik çalışma, algoritmanın siyahi mahallelerde suç oranını olduğundan yüksek tahmin ettiğini ortaya koydu.
Bölgesel ve Küresel Boyut
İngiltere'nin bu gözetim modeli, diğer Batı ülkelerine de ilham kaynağı oluyor. ABD'de özellikle Clearview AI gibi firmaların yüz tanıma sistemleri, benzer tartışmaları beraberinde getiriyor. Avrupa Birliği ise Yapay Zeka Yasası ile daha sıkı düzenlemeler getirmeye çalışıyor. Ancak İngiltere, Brexit sonrası kendi veri koruma yasasını oluşturma sürecinde. 2023'te kabul edilen Veri Koruma ve Dijital Bilgi Yasası, GDPR'den daha esnek kurallar sunuyor. Bu durum, İngiltere'yi 'düşük düzenlemeli' bir veri cenneti haline getirebilir.
Orta Doğu'da ise dijital otoriterlik ivme kazanıyor. Suudi Arabistan ve BAE, İngiltere'den alınan teknolojilerle kendi gözetim altyapılarını kurdu. İngiltere, bu ülkelere ihracat yaparak 'Büyük Birader' teknolojisini küreselleştiriyor. Öte yandan Çin, Sosyal Kredi sistemiyle farklı bir model sunuyor. İngiltere modeli, 'yumuşak otoriterlik' olarak adlandırılıyor; çünkü doğrudan cezalandırmaktan ziyade caydırıcılık üzerine kurulu.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İngiltere'deki bu gözetim dalgası, Türkiye için önemli dersler barındırıyor. Türkiye'de de kent güvenlik kameraları (KGYS) ve Mobil Elektronik Sistem Entegrasyonu (MOBESE) benzer bir altyapı oluşturdu. Ayrıca yeni Ulusal Kimlik Kartları ve e-Devlet sistemi, dijital veri havuzunu genişletiyor. Ancak Türkiye'de veri koruma yasaları GDPR'a kıyasla daha zayıf. İngiltere örneği, kitlesel gözetimin suçla mücadelede etkili olabileceğini, fakat özgürlükler açısından ciddi bedelleri olduğunu gösteriyor. Türk dış politikası açısından, İngiltere'nin bu modeli ihraç etmesi, özellikle Orta Doğu'da Türkiye'nin bölgesel nüfuzunu etkileyebilir. Türkiye'nin kendi veri egemenliğini koruması ve insan haklarına duyarlı bir teknoloji politikası geliştirmesi kritik önem taşıyor.
