Küresel borç yüklerinin hızla arttığı ve iklim değişikliğine bağlı doğal afetlerin sıklığının ve şiddetinin her geçen gün yükseldiği bir dönemde, sürdürülebilir finansman mekanizmaları ülkeler için hayati önem taşımaya başladı. Özellikle gelişmekte olan ülkeler, artan borç ödemeleri ve iklim şoklarının yarattığı baskı altında kalkınma hedeflerinden geri dönme riskiyle karşı karşıya. Bu noktada, İslam Kalkınma Bankası (IsDB) tarafından oluşturulan yeni imtiyazlı finansman fonu, kırılgan ekonomilere nefes aldıracak bir model olarak öne çıkıyor. Fonun temel amacı, düşük faizli ve uzun vadeli kaynak sağlayarak ülkelerin hem borç sarmalından çıkmasına yardımcı olmak hem de iklim direnci yatırımlarını finanse etmek.
Artan Borç Yükü ve İklim Kırılganlığı
Son yıllarda küresel borç seviyeleri tarihi zirvelere ulaşmış durumda. Uluslararası Para Fonu (IMF) verilerine göre, düşük gelirli ülkelerin borçlarının milli gelirlerine oranı yüzde 60’ı aşmış durumda. Bu ülkelerin çoğu, pandemi sonrası artan gıda ve enerji fiyatları, yükselen faiz oranları ve zayıflayan para birimleri nedeniyle borç ödemelerinde zorlanıyor. Aynı zamanda, iklim değişikliği bu ülkeleri orantısız bir şekilde etkiliyor; sel, kuraklık ve fırtına gibi aşırı hava olayları her yıl milyarlarca dolarlık hasara yol açıyor. Örneğin, 2022’de Pakistan’da yaşanan seller 30 milyar dolardan fazla ekonomik kayba neden olurken, ülkenin borç yükü daha da ağırlaştı. Bu tür durumlarda, geleneksel krediler genellikle yüksek faiz oranları ve kısa vadelerle sunuluyor, bu da ülkeleri daha derin bir borç krizine sürüklüyor. İşte bu noktada imtiyazlı finansman, yani piyasa koşullarına göre daha uygun şartlar (düşük faiz, uzun vade, ödemesiz dönem) içeren krediler, hayati bir çözüm olarak görülüyor.
IsDB’nin yeni imtiyazlı fonu, bu ihtiyaca yanıt vermek üzere tasarlanmış durumda. Fon, üye ülkelere özellikle iklim değişikliğine uyum, yenilenebilir enerji, su yönetimi ve sürdürülebilir tarım gibi alanlarda projeleri finanse etmek için kaynak sağlayacak. Fonun toplam büyüklüğü henüz açıklanmamış olsa da, IsDB yetkilileri fonun ilk aşamada 2-3 milyar dolar civarında bir kaynağa sahip olacağını ve zamanla büyüyeceğini belirtiyor. Dikkat çekici olan, fonun yalnızca IsDB’nin kendi kaynaklarıyla değil, aynı zamanda diğer uluslararası kalkınma kuruluşları ve özel sektörden de katkı alacak şekilde yapılandırılması. Bu, kamu-özel sektör ortaklığı modelinin kalkınma finansmanında nasıl kullanılabileceğine dair önemli bir örnek teşkil ediyor.
Küresel ve Bölgesel Boyut: Yeni Bir Finansman Modeli
IsDB’nin girişimi, sadece İslam ülkeleri için değil, tüm gelişmekte olan dünya için bir model olabilir. Zira benzer ihtiyaçlar, Afrika, Latin Amerika ve Asya’nın birçok ülkesinde de geçerli. Dünya Bankası ve IMF gibi kurumlar da son yıllarda imtiyazlı finansmanı artırmaya yönelik adımlar atıyor, ancak bu kaynakların miktarı talebi karşılamaktan uzak. Özellikle iklim finansmanı söz konusu olduğunda, gelişmiş ülkelerin 2009 yılında taahhüt ettiği yıllık 100 milyar dolarlık hedefe hâlâ ulaşılamamış olması, mevcut mekanizmaların yetersizliğini ortaya koyuyor. İşte bu bağlamda, IsDB’nin imtiyazlı fonu, hem İslami finansın prensipleriyle uyumlu olması (faizsiz veya düşük faizli enstrümanlar) hem de çok paydaşlı yapısıyla dikkat çekiyor. Fon, aynı zamanda kırılgan devletlerin borç sürdürülebilirliğini sağlamalarına yardımcı olurken, aşırı yoksullukla mücadele ve iklim direnci gibi küresel hedeflere de katkıda bulunacak.
Bölgesel olarak bakıldığında, fonun en fazla etki yaratacağı alanlar Sahra Altı Afrika, Güneydoğu Asya ve Orta Asya olacak. Bu bölgelerdeki birçok ülke hem yüksek borç yükü hem de iklim kırılganlığı ile mücadele ediyor. Örneğin, Bangladeş, Senegal ve Özbekistan gibi ülkeler, iklim değişikliğinin etkilerini azaltmak için büyük yatırımlara ihtiyaç duyarken, mevcut borç yükleri bu yatırımları kısıtlıyor. IsDB fonu, bu ülkelere nefes aldıracak ve yeşil dönüşümü hızlandırabilecek bir kaynak sunuyor. Ayrıca, fonun Orta Doğu ve Kuzey Afrika (MENA) bölgesindeki etkisi de önemli olacak; özellikle su kıtlığı ve enerji dönüşümü projeleri bu bölgede öncelikli alanlar arasında.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, IsDB’nin kurucu üyelerinden biri ve bankanın en büyük hissedarları arasında yer alıyor. Bu nedenle, yeni imtiyazlı fon, Türkiye’nin özellikle dış borç yönetimi ve iklim yatırımları açısından önemli fırsatlar sunabilir. Türkiye, yüksek dış borç stoku ve cari açıkla mücadele ederken, uygun koşullu imtiyazlı kredilere erişim, faiz yükünü hafifletebilir. Ayrıca, fon kapsamında sağlanacak kaynaklar, Türkiye’nin yenilenebilir enerji, su verimliliği ve iklime uyum projelerinde kullanılabilir. Bölgesel olarak, fonun Orta Asya ve Afrika’daki projeleri, Türk şirketlerinin bu pazarlardaki müteahhitlik ve yatırım faaliyetleri için yeni iş birlikleri doğurabilir. Özetle, IsDB fonu, Türkiye’nin hem kendi kalkınma ihtiyaçlarına hem de dış politika hedeflerine uygun bir araç olarak değerlendirilebilir.
