Fransa'da her gün milyonlarca litre insan idrarı kanalizasyon sistemine karışıp yok oluyor. Ancak bilim insanları, bu atığın aslında ülkenin tarım alanlarını besleyebilecek değerli bir gübre kaynağı olduğunu söylüyor. Çevre dostu bu yöntem, Fransa'nın giderek pahalılaşan ve çevreyi kirleten ithal gübrelere olan bağımlılığını azaltabilir. Tarım Bakanlığı'nın desteklediği bir pilot proje kapsamında, Paris'in de aralarında bulunduğu bazı şehirlerde idrarın ayrı toplanması ve işlenerek gübre haline getirilmesi planlanıyor.
Gelişmenin arka planı: İdrardan gübre üretimi nasıl çalışır?
İnsan idrarı, bitkilerin büyümesi için gerekli olan azot, fosfor ve potasyum gibi besin maddeleri açısından zengindir. Yıllık olarak bir kişinin ürettiği idrar, yaklaşık 4-5 kilogram buğday için yeterli gübre sağlayabilir. Fransa'da yılda 6,5 milyon ton gübre kullanılıyor ve bunun büyük kısmı Rusya, Fas ve ABD'den ithal ediliyor. Son yıllarda gübre fiyatlarının üç katına çıkması, ülkenin dışa bağımlılığını sorgulamasına neden oldu. Ocak 2023'te başlatılan 'Urine Project' adlı girişimde, Lyon ve Marsilya'da toplanan idrar, özel bir arıtma tesisinde işlenerek sıvı gübreye dönüştürülüyor. Elde edilen gübre, organik tarım sertifikasına sahip ve geleneksel kimyasal gübrelere kıyasla yüzde 30 daha az sera gazı salımına neden oluyor. Ayrıca, bu yöntem kanalizasyon sistemindeki kimyasal yükü azaltarak su arıtma maliyetlerini de düşürüyor.
Ancak projenin önünde bazı engeller var. Toplama sisteminin altyapısı henüz yaygın değil; idrarın ayrı toplanması için özel tuvaletler gerekiyor. Ayrıca, halkın bu yönteme yönelik önyargıları kırılmalı. Fransa Tarım Araştırmaları Enstitüsü (INRAE) tarafından yapılan bir ankete göre, katılımcıların yüzde 68'i idrar bazlı gübrenin kullanımına sıcak bakıyor, ancak yüzde 45'i 'hijyenik endişeleri' olduğunu belirtiyor. Bilim insanları, idrarın insan sağlığına zararlı bakteri veya virüs içermediği, doğru işlendiğinde tamamen güvenli olduğu konusunda kamuoyunu bilgilendirmeye çalışıyor.
Bölgesel ve küresel boyut: İdrar gübresi dünya tarımını dönüştürebilir mi?
Fransa'nın bu girişimi, küresel gübre krizine alternatif bir çözüm sunuyor. Dünya genelinde gübre fiyatları, enerji maliyetleri ve arz zinciri sorunları nedeniyle son iki yılda rekor seviyelere ulaştı. Özellikle Avrupa, Rusya'nın Ukrayna savaşı sonrası doğal gaz fiyatlarındaki artışla birlikte azotlu gübre üretiminde zorluk yaşıyor. İdrar gübresi, bu bağlamda hem maliyet hem de çevre açısından cazip bir seçenek. İsveç, Hollanda ve İsviçre'de de benzer pilot projeler yürütülüyor. İsviçre'nin Zürih kentinde 2020'den beri uygulanan sistemde, toplanan idrarın yüzde 80'i gübre olarak kullanılıyor ve yılda 200 ton kimyasal gübrenin yerini alıyor. Ancak uzmanlara göre, bu yöntemin yaygınlaşması için altyapı yatırımları ve yasal düzenlemeler gerekiyor. AB'nin Ortak Tarım Politikası'nın sürdürülebilirlik hedefleri, idrar bazlı gübreleri teşvik edebilir. Aynı zamanda, gelişmekte olan ülkelerde sanitasyon sorunlarına da çözüm getirebilecek bu yaklaşım, BM Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri ile uyumlu.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, tarım sektöründe yüksek oranda ithal gübreye bağımlı bir ülke. 2022'de gübre ithalatı 2,5 milyar doları buldu ve fiyat artışları nedeniyle çiftçiler zor durumda. Fransa'daki bu yenilik, Türkiye için de ilham verici olabilir. Özellikle büyükşehirlerde idrarın ayrı toplanması ve işlenmesi, hem atık yönetimi sorununa çözüm sunar hem de tarımda dışa bağımlılığı azaltabilir. Ancak Türkiye'de bu tür bir projenin hayata geçmesi için öncelikle mevzuat altyapısı ve kamuoyu farkındalığı oluşturulmalı. Ayrıca, yatırım maliyetleri ve kültürel algı da önemli engeller arasında. Küresel gübre krizinin derinleştiği bu dönemde, Türkiye'nin döngüsel tarım yaklaşımlarına yönelmesi stratejik bir öneme sahip.
