Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA), İran'ın silah sınıfına yakın uranyum stokunu doğrulamakla sorumlu nükleer gözlemci kuruluş, Tahran ve Washington arasındaki çelişkili sinyalleri geçersiz kılarak belirli bir aşamada tam izlemenin yeniden başlamasını beklediğini duyurdu. IAEA Başkanı Rafael Grossi, "Burada bir söz savaşı var" ifadelerini kullandı. Grossi, diplomatik söylemlerdeki sertliğin teknik denetimlerin önüne geçmemesi gerektiğini vurguladı. Ajans, İran'ın nükleer faaliyetlerine ilişkin şeffaflığın korunması için müzakerelerin devam ettiğini belirtirken, taraflar arasındaki güven bunalımının aşılması için yapıcı diyalog çağrısında bulundu.
Gelişmenin arka planı: İran'ın uranyum zenginleştirme programı
İran, son yıllarda uranyum zenginleştirme kapasitesini önemli ölçüde artırarak yüzde 60 saflıkta uranyum üretmeye başladı. Bu oran, silah yapımında kullanılan yüzde 90 seviyesine oldukça yakın. IAEA, İran'ın stoklarını doğrulamak ve nükleer silah geliştirme amacı taşımadığını teyit etmekle yükümlü. Ancak Tahran, 2021'den bu yana bazı denetim kameralarını devre dışı bıraktı ve IAEA müfettişlerinin erişimini kısıtladı. Bu durum, uluslararası toplumda endişelere yol açarken, ABD ve Avrupa Birliği yaptırımları sıkılaştırdı. IAEA'nın son raporuna göre, İran'ın yüksek zenginleştirilmiş uranyum stoku 2015 nükleer anlaşmasındaki sınırların katbekat üzerinde.
Grossi, Tahran'ın teknik işbirliğine açık olduğu sinyali verdiğini ancak siyasi söylemlerin bu işbirliğini gölgelememesi gerektiğini belirtti. Ajans, İran'ın nükleer programının barışçıl olduğu yönündeki taahhüdünü test etmek için bağımsız doğrulama mekanizmalarına ihtiyaç duyuyor. İran, Batılı ülkelerin "aşırı talepler" olarak nitelendirdiği bazı denetim koşullarını reddediyor. Öte yandan, İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, İran'ın nükleer silah elde etmesine izin vermeyeceklerini ve gerekirse askeri seçenekleri değerlendireceklerini açıkladı. Bu söylem, bölgede tansiyonu yükseltiyor.
Bölgesel ve küresel boyut: Diplomasi mi çatışma mı?
İran nükleer dosyası, Ortadoğu'da istikrarı doğrudan etkileyen kritik bir konu. ABD Başkanı Joe Biden yönetimi, İran'la dolaylı müzakereleri sürdürürken, Tahran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini durdurması karşılığında yaptırımların hafifletilmesini öngören bir anlaşma arayışında. Ancak İran, anlaşmanın kapsamının genişletilmesine ve balistik füze programının da dahil edilmesine karşı çıkıyor. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi Körfez ülkeleri, İran'ın nükleer silah kapasitesine ulaşması durumunda bölgesel bir silahlanma yarışı başlayacağı uyarısında bulunuyor.
Rusya ve Çin ise İran'a yönelik yaptırımların kaldırılmasını ve nükleer anlaşmanın eski haline dönmesini savunuyor. BM Güvenlik Konseyi'nde bu konuda görüş ayrılıkları sürüyor. IAEA, teknik düzeyde işbirliğinin devam etmesi için siyasi iradenin şart olduğunu vurguluyor. Grossi'nin açıklamaları, diplomasi kanallarının hala açık olduğunu ancak zamanın daraldığını gösteriyor. Eğer İran, uranyum zenginleştirmeyi daha da artırırsa veya denetimleri tamamen reddederse, uluslararası toplumun daha sert önlemler alması bekleniyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran nükleer faaliyetleri, Türkiye'nin güvenlik ve enerji politikalarını doğrudan ilgilendiriyor. Türkiye, komşusu İran'ın nükleer silah sahibi olmasına karşı çıkarken, diplomatik çözümden yana bir tutum sergiliyor. İran ile nükleer anlaşmazlığın tırmanması, bölgede yeni bir krize yol açabilir ve Türkiye'nin enerji tedarik güvenliğini tehdit edebilir. Ayrıca, İran'a yönelik yaptırımların sıkılaşması, Türkiye-İran ticaretini olumsuz etkileyebilir. Türkiye, IAEA ile işbirliği içinde İran'ın nükleer programının şeffaf olması gerektiğini savunuyor ve bu süreçte arabuluculuk rolü üstlenebilir. Bölgesel istikrar için nükleer silahların yayılmasının önlenmesi kritik önem taşıyor.
