1956'da Britanya, siyasi ve mali bir hezimetin ardından Süveyş Kanalı'nı terk etmek ve Mısır'dan çekilmek zorunda kaldı. Bu kriz, Britanya İmparatorluğu'nu bir gecede sona erdirmese de, iki yüzyıldan fazla süredir dünyanın büyük bölümüne hükmeden bir gücün gerilemesini gözler önüne serdi. Bugün ise Hürmüz Boğazı, benzer bir jeopolitik ve stratejik sınavın merkezinde. ABD'nin bölgedeki askeri varlığı ve İran ile artan gerilim, Hürmüz'ün ABD için bir “Süveyş anı”na dönüşüp dönüşmeyeceği sorusunu gündeme getiriyor.
Hürmüz Boğazı'nın Stratejik Önemi
Hürmüz Boğazı, Basra Körfezi'ni Umman Körfezi'ne bağlayan dar bir geçit olup, dünya petrol ticaretinin yaklaşık beşte birinin geçtiği kritik bir su yoludur. Günlük yaklaşık 21 milyon varil petrol ve petrol ürünü bu boğazdan taşınmaktadır. Boğazın genişliği en dar yerinde 21 deniz mili (yaklaşık 39 kilometre) olup, seyir için kullanılabilir iki şerit bulunmaktadır. Bu dar geçit, İran'ın stratejik konumu nedeniyle her zaman bir çatışma potansiyeli taşımıştır. İran, defalarca boğazı kapatma tehdidinde bulunmuş, ABD ise seyir özgürlüğünü korumak için bölgede donanma bulundurmuştur.
Son dönemde İran ile ABD arasındaki gerilim, Hürmüz'deki riskleri artırmıştır. İran'ın nükleer programı, füze denemeleri ve bölgesel milis güçleri aracılığıyla yürüttüğü vekalet savaşları, ABD'nin bölgedeki çıkarlarını tehdit etmektedir. ABD Başkanı Donald Trump döneminde uygulanan “maksimum baskı” politikası ve 2018'de nükleer anlaşmadan çekilme, tansiyonu yükseltmiştir. 2019'da Hürmüz'de yaşanan tanker saldırıları ve ABD insansız hava aracının düşürülmesi, bölgenin ne kadar kırılgan olduğunu göstermiştir.
Süveyş Krizi ile Paralellikler
1956 Süveyş Krizi, Mısır Devlet Başkanı Cemal Abdül Nasır'ın Süveyş Kanalı'nı millileştirmesinin ardından İngiltere, Fransa ve İsrail'in Mısır'a saldırmasıyla patlak verdi. Ancak ABD'nin mali ve siyasi baskısı, Britanya'nın geri adım atmasına ve askerlerini çekmesine yol açtı. Bu olay, Britanya'nın artık tek başına hareket edemediğini ve ABD'nin izni olmadan askeri müdahalede bulunamayacağını gösterdi. Süveyş, Britanya'nın küresel bir güç olarak gerilemesinin sembolü haline geldi.
Bugün Hürmüz'de benzer bir durum ABD için söz konusu olabilir mi? ABD, bölgede güçlü bir askeri varlığa sahip olsa da, İran ile doğrudan bir çatışmanın maliyeti ve sonuçları belirsizdir. Tıpkı Britanya'nın Süveyş'te olduğu gibi, ABD'nin de Hürmüz'de askeri bir maceraya girişmesi, küresel ekonomik ve siyasi dengeleri sarsabilir. Özellikle Çin ve Rusya'nın bölgede artan etkisi, ABD'nin hareket alanını kısıtlayabilir. Ayrıca, ABD'nin Orta Doğu'daki askeri varlığını sorgulayan sesler, kamuoyunda ve Kongre'de giderek yükselmektedir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Hürmüz Boğazı'ndaki istikrarsızlık, Türkiye'nin enerji güvenliğini doğrudan etkiler. Türkiye, petrol ve doğal gazının önemli bir kısmını İran ve Basra Körfezi ülkelerinden karşılamaktadır. Boğazın kapanması veya ciddi kesintiye uğraması, enerji fiyatlarını yükselterek Türkiye'nin cari açığını ve enflasyonunu olumsuz etkiler. Ayrıca, ABD-İran geriliminin tırmanması, Türkiye'nin bölgesel diplomasi dengelerini zorlaştırır; Türkiye hem ABD hem de İran ile ilişkilerini yönetmek zorundadır. Bu nedenle Türkiye, Hürmüz'deki gerilimin azaltılması için diplomatik çabalara destek vermeli ve enerji arz güvenliğini çeşitlendirmelidir.
