ABD ile İran arasında stratejik öneme sahip Hürmüz Boğazı'nda son günlerde yaşanan saldırı ve karşı saldırılar, Ortadoğu’da normale dönüş umutlarını zayıflatıyor. Bölgede tırmanan bu gerginlik, küresel enerji arzını tehdit ederken, uluslararası deniz ticaretinin can damarı olan boğazda seyrüsefer güvenliği sorgulanır hale geliyor. ABD merkezli haber kaynağına göre, taraflar arasında son 72 saat içinde en az üç ayrı angajman yaşandı.
Gelişmenin Arka Planı
Hürmüz Boğazı, Basra Körfezi'ni Umman Denizi'ne bağlayan ve dünya petrolünün yaklaşık yüzde 20'sinin geçtiği dar bir su yoludur. İran, uzun yıllardır bu boğazı jeopolitik bir koz olarak kullanmakla tehdit ediyor. Son olaylar, ABD Donanması'na ait bir savaş gemisinin İran Devrim Muhafızları'na bağlı hücumbotlarla karşılaşmasıyla başladı. İranlı teknelerin ABD gemisine tehlikeli manevralarla yaklaştığı iddia edilirken, ABD tarafı uyarı ateşi açtığını duyurdu. Tahran yönetimi ise bu iddiaları reddederek, ABD'nin bölgede provokasyon yaptığını savunuyor.
Olayların hemen ardından İran, Hürmüz Boğazı yakınlarında yeni bir askeri tatbikat başlattığını açıkladı. Tatbikata, denizaltılar, sürat tekneleri ve kıyıdan karaya füzeler katılıyor. ABD ise bölgedeki askeri varlığını artırma kararı aldı. Savunma Bakanlığı'ndan yapılan açıklamada, bir uçak gemisi ve beraberindeki savaş gemilerinin bölgeye yönlendirildiği belirtildi. Bu gelişmeler, 2019 yılında yaşanan ve küresel petrol fiyatlarını yüzde 15 artıran tanker saldırılarını akıllara getiriyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Hürmüz Boğazı'ndaki herhangi bir kriz, yalnızca bölge ülkelerini değil, tüm dünya ekonomisini etkiliyor. Suudi Arabistan, Irak, Kuveyt, Birleşik Arap Emirlikleri ve Katar'ın petrol ihracatının büyük kısmı bu boğazdan geçiyor. Krizin derinleşmesi halinde enerji fiyatlarında ani bir sıçrama yaşanması kaçınılmaz görünüyor. Ayrıca, Katar'ın sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) sevkiyatının neredeyse tamamı Hürmüz üzerinden yapılıyor; bu da Asya ve Avrupa enerji piyasalarını doğrudan etkiliyor.
Uluslararası Enerji Ajansı, tırmanan gerginlik için acil durum toplantısı çağrısında bulundu. ABD ise müttefikleriyle koordinasyon halinde olduğunu duyurdu. Birleşik Krallık ve Fransa, bölgeye savaş gemisi göndermeyi değerlendiriyor. Çin, ekonomik çıkarları nedeniyle her iki tarafla da temas halinde. Rusya ise İran'a diplomatik destek sinyali vererek, ABD'yi bölgeyi istikrarsızlaştırmakla suçladı.
İran'ın en büyük ham petrol alıcılarından biri olan Çin, 2023'te günde ortalama 1.1 milyon varil İran petrolü ithal etti. Boğazın kapanması halinde bu akış dururken, Çin alternatif kaynaklara yönelmek zorunda kalacak. Benzer şekilde, Hindistan ve Güney Kore'nin enerji güvenliği de riske girecek. Analistlere göre, İran'ın bu krizi, nükleer müzakerelerde elini güçlendirmek için kullandığı bir strateji olabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Hürmüz Boğazı'ndaki gerginlik, enerjide büyük ölçüde dışa bağımlı olan Türkiye'yi yakından ilgilendiriyor. Türkiye, Irak ve Suudi Arabistan'dan ithal ettiği petrol için bu boğaza bağımlı olmasa da, küresel petrol fiyatlarındaki artıştan doğrudan etkilenecek. Ayrıca, Katar'dan LNG alımı yapan Türkiye, boğazın güvenliğinin sağlanamaması halinde enerji arzında kesinti riskiyle karşı karşıya kalabilir. Türkiye ayrıca, Basra Körfezi ülkelerine yaptığı ihracatın bir kısmını deniz yoluyla gerçekleştiriyor. Diplomatik açıdan bakıldığında, Ankara hem ABD ile hem de İran ile dengeli ilişkiler yürütmeye çalışırken, tırmanan bu kriz Türkiye'nin arabuluculuk rolünü test edebilir.
