Birleşik Krallık'ta hükümet tarafından yürütülen kapsamlı bir inceleme, dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB) ve otizm spektrum bozukluğu gibi nörogelişimsel durumlarda toplumun eksik teşhis döneminden aşırı teşhis veya yanlış teşhis dönemine geçme riski taşıdığı uyarısında bulundu. Özellikle daha genç yaş gruplarına odaklanan inceleme, mevcut teşhis sistemlerinin ve toplumsal algıların bu riski nasıl beslediğini gözler önüne seriyor. Rapor, konuyla ilgili politika yapıcılar, sağlık uzmanları ve eğitimciler için önemli bir uyarı niteliği taşıyor.
İncelemenin Arka Planı ve Ana Bulguları
Hükümetin talebi üzerine bağımsız uzmanlar tarafından hazırlanan rapor, nörogelişimsel bozuklukların teşhis süreçlerinde son yıllarda yaşanan hızlı artışı mercek altına aldı. İnceleme, DEHB ve otizm tanılarının son on yılda önemli ölçüde arttığını, ancak bu artışın yalnızca farkındalığın artmasıyla açıklanamayacağını belirtiyor. Raporda, "toplumun eksik teşhis döneminden aşırı teşhis veya yanlış teşhis dönemine doğru kayma riski" olduğu vurgulanıyor. Uzmanlar, bu durumun gereksiz tıbbi müdahalelere, kaynak israfına ve gerçekten ihtiyaç duyan bireylerin gözden kaçmasına yol açabileceği konusunda uyarıyor.
İnceleme kapsamında, öğretmenler, çocuk psikiyatristleri, aileler ve sivil toplum kuruluşlarıyla görüşmeler yapıldı. Elde edilen veriler, bazı çocukların davranışsal veya duygusal zorluklarının hızlıca DEHB veya otizm etiketiyle damgalanabildiğini, ancak altta yatan farklı nedenlerin (travma, dil bariyeri, ailevi sorunlar) göz ardı edilebildiğini gösteriyor. Ayrıca, özel eğitim ve destek hizmetlerine erişimde yaşanan zorlukların, aileleri ve okulları çocuklara tanı koydurmaya teşvik edebileceği belirtiliyor. Raporda, "tanı almak, bazen destek almanın ön koşulu haline gelmiş durumda" denilerek sistemin yapısal sorunlarına dikkat çekiliyor.
İnceleme, teşhis süreçlerinde standardizasyon eksikliğine de işaret ediyor. Farklı bölgelerdeki sağlık kuruluşları arasında tanı kriterlerinin uygulanmasında tutarsızlıklar bulunuyor. Özel sektörde faaliyet gösteren bazı kliniklerin, ailelerin taleplerine aşırı duyarlı davranarak hızlı tanı koyabildiği iddia ediliyor. Kamu sağlık sistemi ise uzun bekleme süreleri ve sınırlı uzman kadrosu nedeniyle yetersiz kalıyor. Bu durum, özel değerlendirmelere yönelen ailelerin sayısını artırıyor ve teşhis sürecinin objektifliğini zedeliyor.
Küresel ve Bölgesel Boyut
Benzer endişeler yalnızca Birleşik Krallık'a özgü değil. Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre, dünya genelinde DEHB ve otizm tanı oranları son yirmi yılda istikrarlı bir şekilde artıyor. ABD'de Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC), 8 yaşındaki çocuklarda otizm prevalansının 2000'de 150'de 1 iken 2020'de 36'da 1'e yükseldiğini bildirdi. Avrupa ülkelerinde de benzer eğilimler gözlemleniyor. Uzmanlar, artışın bir kısmının tanı kriterlerindeki genişleme ve farkındalık artışından kaynaklandığını, ancak aşırı teşhis riskinin de göz ardı edilmemesi gerektiğini belirtiyor.
Bu tartışma, nöroçeşitlilik hareketi savunucuları ile tıbbi model arasında da gerilim yaratıyor. Bazı savunucular, otizm ve DEHB'nin bir hastalık değil, farklı bir nörolojik yapılanma olduğunu savunarak, teşhisin damgalama aracı olarak kullanılmasına karşı çıkıyor. Ancak aileler ve eğitimciler, uygun destek ve kaynaklara erişim için tanının gerekli olduğunu vurguluyor. Hükümet incelemesi, bu dengeyi gözeterek hem aşırı teşhisin önlenmesi hem de gerçekten ihtiyaç duyanların doğru şekilde tanılanması için öneriler sunuyor.
Raporda, sağlık çalışanlarına yönelik eğitim programlarının güçlendirilmesi, çok disiplinli değerlendirme ekiplerinin yaygınlaştırılması ve teşhis öncesi alternatif açıklamaların titizlikle araştırılması gibi öneriler yer alıyor. Ayrıca, okullarda erken müdahale hizmetlerinin tanı odaklı olmaktan çıkarılıp ihtiyaç temelli hale getirilmesi gerektiği belirtiliyor. Hükümetin bu önerileri ne ölçüde hayata geçireceği ise önümüzdeki aylarda netleşecek.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye'de de DEHB ve otizm tanı oranlarında son yıllarda artış gözlemleniyor. Sağlık Bakanlığı verilerine göre, çocuk ve ergen psikiyatrisi polikliniklerine başvurular her yıl artıyor. Ancak Türkiye'de konuya ilişkin kapsamlı bir hükümet incelemesi henüz bulunmuyor. Birleşik Krallık'taki rapor, Türkiye için de uyarıcı olabilir: Aşırı teşhis, sınırlı sağlık kaynaklarının yanlış kullanımına yol açabilir ve gerçekten ihtiyaç duyan çocukların hizmetlere erişimini zorlaştırabilir. Ayrıca, özel eğitim ve rehabilitasyon merkezlerinin sayısındaki artış, teşhis süreçlerinin ticari kaygılarla şekillenmesi riskini beraberinde getiriyor. Türkiye'nin, tanı kriterlerini standardize etmesi ve ailelere yönelik bilinçlendirme programları geliştirmesi faydalı olacaktır. Bu gelişme, sağlık politikalarının kanıta dayalı ve ihtiyaç odaklı planlanması gerektiğini bir kez daha gösteriyor.
