Hürmüz Boğazı'nın kontrolü konusunda ABD ile İran arasındaki gerilim tırmanırken, Başkan Donald Trump Tahran yönetiminin boğazda herhangi bir geçiş ücreti veya harç almayacağını taahhüt ettiğini açıkladı. Trump, bu açıklamayı İran ve Umman'ın boğaz üzerinde ortak egemenlik iddiasıyla bir izin sistemi duyurmasından sadece saatler sonra yaptı. ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio ise Körfez ülkelerine güvence vermek için Abu Dabi'ye gitti. Analistler, Hürmüz Boğazı üzerindeki kontrolün İran için büyük bir stratejik zafer anlamına geleceği uyarısında bulunuyor.
Gelişmenin arka planı
İran ve Umman, Hürmüz Boğazı'ndan geçen gemiler için ortak bir izin sistemi kurduklarını açıklayarak, su yolunun kontrolünün kendilerine ait olduğunu vurguladı. Bu sistem, bölgede artan jeopolitik gerilimler sırasında duyuruldu. İran, uzun süredir boğazın kendi kıyı sularının bir parçası olduğunu iddia ederken, Umman ile yapılan bu anlaşma Tahran'a uluslararası meşruiyet kazandırmayı hedefliyor. Trump, sosyal medya üzerinden yaptığı açıklamada İran liderlerinin kendisine 'boğazda hiçbir ücret almayacakları' sözünü verdiğini söyledi. Ancak İran Dışişleri Bakanlığı bu taahhüdü doğrulamadı. İran ve Umman ortak izin sistemi, uluslararası taşımacılığı doğrudan etkileyebilecek bir düzenleme olarak değerlendiriliyor.
Hormuz Boğazı, dünya petrol arzının yaklaşık yüzde 20'sinin geçtiği stratejik bir su yolu. Washington, Tahran'ın boğazı kontrol etme çabalarını 'uluslararası deniz ticaretine tehdit' olarak nitelendiriyor. Trump yönetimi, İran'ın bölgedeki nüfuzunu kırmak için Körfez ülkeleriyle işbirliğini artırmaya çalışıyor. Rubio'nun Abu Dabi ziyareti, bu stratejinin bir parçası. Bölgesel analistler, İran'ın boğaz üzerinde etkili bir kontrol kurmasının, enerji güvenliği ve küresel ticaret üzerinde ciddi sonuçları olacağını belirtiyor.
Bölgesel ve küresel boyut
Hürmüz Boğazı'nın kontrolü, yalnızca İran ve komşuları için değil, küresel ekonomi için de hayati önem taşıyor. Dünya petrolünün beşte biri bu dar geçitten taşınıyor. İran'ın boğazda uygulamak istediği izin sistemi, uluslararası hukuk açısından tartışmalı. Boğaz, 1982 Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi'ne göre transit geçiş rejimine tabi; bu da gemilerin karşılıklı anlaşma gerektirmeden geçiş hakkını güvence altına alıyor. İran ve Umman'ın ortak girişimi, bu rejimi dolaylı olarak sorguluyor.
Körfez Arap ülkeleri, İran'ın bölgesel gücünün artmasından endişeli. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri, Hürmüz'ün kontrolünün İran'ın elinde olması durumunda kendi ticari yüklerinin de risk altına gireceği kaygısını taşıyor. Bu nedenle Washington, Körfez ülkelerine askeri destek sağlama ve ortak tatbikatlarla güvence verme konusunda adımlar atıyor. Rubio'nun Abu Dabi ziyareti, İran'ın son hamlesinin ardından müttefikler arasında koordinasyonu artırmayı hedefliyor. Bölgedeki askeri yığınağa dair raporlar, her an bir sıcak çatışmanın çıkabileceğine işaret ediyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Hürmüz Boğazı'ndaki bu gelişme, Türkiye için enerji güvenliği ve dış ticaret açısından kritik bir konu. Türkiye, petrol ve doğal gaz ihtiyacının önemli bir bölümünü Körfez ülkelerinden ve İran'dan karşılıyor. Boğaz üzerinde kontrolün İran'a geçmesi, geçiş ücretleri veya kısıtlamaları yoluyla Türkiye'nin enerji maliyetlerini artırabilir. Ayrıca Türkiye'nin İran ile yürüttüğü ticarette, özellikle doğal gaz ithalatında boğazdaki istikrar belirleyici faktörlerden biri. Türkiye, ABD ve İran arasındaki bu gerilimde denge politikası izlemek zorunda. Ankara, bir yandan NATO müttefiki ABD ile dayanışma içinde görünürken, diğer yandan enerji tedarikçisi İran'la ilişkilerini zedelemeden yönetmeye çalışıyor. Hürmüz krizi, Türkiye'nin alternatif enerji koridorları (TANAP, TürkAkım) ve kaynak çeşitlendirme stratejisinin önemini bir kez daha ortaya koyuyor.
