Küresel yükseköğretim haritası son beş yılda köklü bir dönüşüm geçirdi. South China Morning Post (SCMP) tarafından yapılan kapsamlı bir analize göre, Hong Kong ve Çin anakarası başta olmak üzere Asya üniversiteleri uluslararası sıralamalarda hızla yükselirken, Amerikan üniversitelerinin yüzde 70'inden fazlası aynı dönemde geriledi. Bu eğilim, küresel eğitim güç dengelerinde Asya lehine yaşanan tarihsel bir kırılmaya işaret ediyor.
Gelişmenin arka planı: Yatırım ve reform
Hong Kong Üniversitesi (HKU), Çin Üniversitesi (CUHK) ve Hong Kong Bilim ve Teknoloji Üniversitesi (HKUST) gibi kurumlar, son beş yılda dünya sıralamalarında istikrarlı bir yükseliş kaydetti. Örneğin, HKU 2020'de 22. sıradayken 2025'te 17. sıraya yükseldi. Çin anakarasındaki Tsinghua ve Pekin Üniversiteleri de benzer biçimde ilk 20'ye girerek dikkat çekti. Bu başarının ardında, Pekin yönetiminin yükseköğretime yaptığı büyük yatırımlar, araştırma çıktılarındaki nicelik ve nitelik artışı ile uluslararası işbirliklerinin güçlenmesi yatıyor. Çin hükümetinin “Çift Birinci Sınıf” projesi kapsamında seçkin üniversitelere aktardığı devasa fonlar, altyapıyı modernize ederken araştırma kalitesini de artırdı.
Öte yandan, ABD üniversitelerindeki düşüşün nedenleri arasında eyaletlerin yükseköğretime ayırdığı bütçelerin kısılması, uluslararası öğrencilere yönelik vize politikalarındaki belirsizlikler ve pandemi sürecindeki yönetim sorunları öne çıkıyor. Times Higher Education (THE) Dünya Üniversite Sıralamaları'ndaki verilere göre, ABD'nin ilk 100'de temsil edilen üniversite sayısı 2019'da 43 iken 2024'te 34'e düştü. Bu düşüşte Çin ve Hong Kong'un yanı sıra Singapur, Güney Kore ve Japonya üniversitelerinin yükselişi de etkili oldu.
Bölgesel ve küresel boyut: Asya’nın yükselişi, Batı’nın duraklaması
SCMP analizine göre, küresel sıralamalarda Asya üniversitelerinin sayısı son beş yılda yüzde 40 artarken, Avrupa üniversiteleri yerinde saydı ve Kuzey Amerika üniversiteleri geriledi. Bu değişim, yalnızca eğitim kalitesiyle değil aynı zamanda jeopolitik dinamiklerle de ilgili. Çin ve Hong Kong üniversiteleri, özellikle yapay zeka, biyoteknoloji ve iklim bilimleri gibi öncelikli alanlarda yayın sayısını ve atıf oranlarını artırarak küresel araştırma ekosisteminde daha görünür hale geldi. Hong Kong, aynı zamanda İngilizce eğitim dili ve uluslararası akademik özgürlük ortamı sayesinde Batılı araştırmacılar için cazip bir merkez olmaya devam ediyor.
ABD’li üniversitelerin gerilemesi, Amerikan yükseköğretim sisteminin yapısal sorunlarını da gözler önüne seriyor. Artan öğrenim ücretleri, öğrenci borç krizi ve siyasi kutuplaşma, üniversitelerin hem akademik performansını hem de küresel çekiciliğini olumsuz etkiliyor. Örneğin, Stanford ve Harvard gibi zirvedeki okullar yerlerini korurken orta sıralardaki birçok devlet üniversitesi sıralamada onlarca basamak geriledi. Uzmanlar, ABD ve Avrupa üniversitelerinin rekabet gücünü koruyabilmesi için dijital dönüşüme ve disiplinler arası araştırmalara daha fazla yatırım yapması gerektiğini vurguluyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, yükseköğretim alanında Asya-Pasifik bölgesindeki bu yükselişi dikkatle izlemelidir. Hong Kong ve Çin üniversitelerinin başarısı, araştırma odaklı yatırımların ve uluslararası işbirliklerinin önemini göstermektedir. Türkiye’nin de benzer bir sıçrama yapabilmesi için üniversitelere yönelik bütçelerin artırılması, yabancı akademisyen ve öğrenci çekmeye yönelik politikaların geliştirilmesi ve İngilizce programların yaygınlaştırılması gibi adımlar atması gerekiyor. Ayrıca, Çin ile artan ticari ve siyasi ilişkiler, eğitim alanında da işbirliği fırsatları sunmaktadır. Bu gelişmeler, Türkiye’nin küresel bilgi ekonomisinde daha rekabetçi bir konuma gelmesi için bir uyarı niteliği taşımaktadır.
