Afganistan'ın batısındaki Herat şehri, Haziran ayının ilk haftasında Taliban yönetimine karşı nadir görülen bir halk ayaklanmasına sahne oldu. Yüzlerce kadın ve erkek, ‘Kadın, iş ve özgürlük’ sloganlarıyla sokaklara döküldü. Protestoların fitilini ateşleyen olay, Taliban'ın kadınların kamusal alanda yalnızca burka giymesini zorunlu kılan yeni bir kıyafet yönetmeliğini uygulamaya koymasıydı. Yetkililer, geleneksel Afgan kıyafeti manto giyen çok sayıda kadını gözaltına aldı, ancak tüm mahallelerin katıldığı geniş çaplı protestolar sonucu tutuklular serbest bırakıldı.
Protestoların Arka Planı
Taliban, Ağustos 2021'de iktidarı ele geçirmesinden bu yana kadın haklarına yönelik en ağır kısıtlamaları hayata geçirdi. Kız çocuklarının ortaokul ve lise eğitimi yasaklanırken, kadınların çoğu kamu işinden uzaklaştırıldı, park ve spor salonları gibi kamusal alanlara girişleri engellendi. En son olarak, Nisan 2024'te yayımlanan bir kararnameyle kadınların evden dışarı çıkarken yüzlerini tamamen kapatan burka giymesi zorunlu hale getirildi. Herat'taki protestolar, bu kararnamenin fiilen uygulanmaya başlamasıyla patlak verdi.
Görgü tanıklarına göre, Taliban polisi kentin ana caddelerinde devriye gezerken geleneksel manto giyen kadınları durdurup burka takmalarını talep etti. Reddeden onlarca kadın gözaltına alınarak bilinmeyen bir yere götürüldü. Ancak kısa sürede kadınların aileleri, komşuları ve esnaf bir araya gelerek kayıp kadınların bulunmasını talep etti. Sosyal medyada örgütlenen kalabalık, Herat valiliği önünde toplanarak 'Ya özgürlük ya ölüm' sloganları attı. Göstericilere müdahale eden güvenlik güçleri havaya ateş açtı, ancak halkın kararlı duruşu karşısında geri adım atmak zorunda kaldı. Üç gün süren eylemlerin ardından Taliban, gözaltına alınan tüm kadınları serbest bıraktı.
Protestoların liderliğini üstlenen Herat Kadın Hakları Platformu sözcüsü Laila Mohammadi, 'Bu sadece bir kıyafet meselesi değil. Taliban, kadınları toplumdan tamamen silmek istiyor. Biz de onlara unutmadığımızı ve pes etmeyeceğimizi gösterdik' dedi. Ancak analistler, Taliban'ın kadınları hedef alan politikalarının devam edeceğini ve bu tür protestoların ülke geneline yayılmasının zor olduğunu belirtiyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Herat'taki protestolar, uluslararası toplumun Taliban yönetimine yönelik tutumunu yeniden gündeme taşıdı. Birleşmiş Milletler, Avrupa Birliği ve ABD, Taliban'ın kadın hakları ihlallerini kınarken, hiçbir ülke Afganistan'daki rejimi resmen tanımıyor. Ancak Çin, Rusya ve bazı Orta Asya ülkeleri, güvenlik gerekçeleriyle Taliban ile diplomatik temaslarını sürdürüyor. Uzmanlar, Taliban'ın kadın karşıtı politikalarının meşruiyetini daha da zedelediğini, ancak uluslararası toplumun etkili bir yaptırım mekanizması geliştiremediğini vurguluyor. Bölgesel güçler, Afganistan'ın istikrarsızlaşmasının terör örgütlerine alan açmasından endişe ediyor. Öte yandan, Pakistan sınırındaki gerginlikler ve İran'a yönelik mülteci akını, komşu ülkeleri tedirgin ediyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Afganistan'daki istikrarsızlık, Türkiye'nin güney sınırlarına yakın bir bölgede güvenlik riski oluşturuyor. Taliban yönetiminin kadın hakları ihlalleri, Türkiye'nin İslam dünyasında model ülke olma iddiasını zayıflatabilir. Ankara, uluslararası platformlarda Afgan kadınlarının haklarını savunsa da, Taliban ile diplomatik kanalları açık tutma stratejisi izliyor. Türkiye, Kabil'deki büyükelçiliğini kapatmazken, insani yardım ve altyapı projeleriyle varlığını sürdürüyor. Ancak Herat protestoları, Taliban'ın kadın politikalarının sadece bir insan hakları meselesi olmadığını, aynı zamanda bölgesel istikrarı da tehdit ettiğini gösteriyor. Türkiye'nin, bu tür gelişmeleri dikkate alarak Afganistan politikasını gözden geçirmesi gerekebilir.
