Cambridge Üniversitesi Siyaset ve Uluslararası Çalışmalar Bölümü'nde görev yapan ve enerji jeopolitiği alanında yaptığı çalışmalarla tanınan Profesör Helen Thompson, dünya ekonomisinin geri döndürülemez bir jeopolitik evre değişimi yaşadığını söyledi. Thompson, "Bence asla geri dönmeyeceğiz" diyerek mevcut küresel düzenin artık eskisi gibi işlemeyeceğini ifade etti. Thompson'un değerlendirmesi, Covid-19 salgını, Rusya-Ukrayna savaşı ve Orta Doğu'daki gerilimlerin ardından dünya ekonomisinin karşı karşıya olduğu yapısal dönüşüme işaret ediyor.
Jeopolitik evre değişimi ne anlama geliyor?
Helen Thompson, uzun yıllardır enerji politikaları, finansal piyasalar ve devletler arası güç dengeleri arasındaki ilişkiyi inceliyor. Ona göre içinde bulunduğumuz dönem, 1970'lerdeki petrol krizlerinden bu yana en kapsamlı jeopolitik dönüşümü temsil ediyor. Thompson, Soğuk Savaş sonrası dönemde hakim olan "ticaret herkesi birbirine bağlar, karşılıklı bağımlılık barış getirir" varsayımının artık geçerliliğini yitirdiğini savunuyor. Rusya'nın 2022'de Ukrayna'yı işgali, Avrupa'nın Rus doğalgazına olan bağımlılığını bir anda stratejik bir zafiyete dönüştürdü. Benzer şekilde, ABD ile Çin arasındaki ticaret savaşları, yarı iletken tedarik zincirlerindeki kısıtlamalar ve kritik minerallere yönelik ihracat kontrolleri, küresel ekonominin güvenlik kaygılarıyla yeniden şekillendiğini gösteriyor.
Thompson'a göre bu dönüşümün üç temel ayağı var: enerji güvenliği, finansal istikrar ve askeri güç dengesi. Enerji arzının güvenilirliği artık sadece piyasa fiyatlarıyla değil, aynı zamanda jeopolitik ittifaklarla belirleniyor. Avrupa Birliği, Rusya'dan ithal ettiği doğalgazı hızla azaltarak ABD, Katar ve Azerbaycan gibi alternatif kaynaklara yöneldi. Ancak bu geçiş, enerji maliyetlerini kalıcı olarak yükseltti ve sanayide rekabet gücünü zayıflattı. Thompson, "Enerji fiyatlarındaki dalgalanmalar artık sadece arz-talep dengesiyle değil, savaş ve yaptırım haberleriyle anlık olarak şekilleniyor" diyor.
Küresel ekonomi ve güvenlik iç içe geçti
Helen Thompson'ın analizleri, küresel ekonominin yeniden "jeopolitikleştiğini" ortaya koyuyor. Merkez bankaları bir yandan enflasyonla mücadele ederken, diğer yandan jeopolitik şoklara karşı kırılganlığı azaltmaya çalışıyor. ABD Merkez Bankası (Fed) ve Avrupa Merkez Bankası (ECB), faiz politikalarını belirlerken enerji fiyatlarındaki jeopolitik riskleri de hesaba katmak zorunda kalıyor. Öte yandan, birçok ülke dolar rezervlerini çeşitlendirmeye yönelik adımlar atıyor. Çin ve Rusya, ikili ticarette yerel para birimlerini kullanmayı artırırken, Suudi Arabistan gibi geleneksel ABD müttefikleri bile petrol satışlarında yuan cinsinden ödemelere sıcak bakmaya başladı. Bu gelişmeler, Bretton Woods sisteminden bu yana süregelen dolar hakimiyetinin sorgulandığı bir döneme işaret ediyor.
Thompson, "Finansal piyasalar hâlâ derin ve likit, ancak devletlerin stratejik öncelikleri piyasaların mantığını gölgede bırakıyor" değerlendirmesini yapıyor. Örneğin, ABD'nin Çin'e yönelik çip ihracat kısıtlamaları, yarı iletken şirketlerinin cirolarında milyarlarca dolarlık kayba yol açtı; fakat Washington, ulusal güvenliği ekonomik kazançtan daha öncelikli gördü. Benzer şekilde, Avrupa Birliği, kritik teknolojilerde Çin'e olan bağımlılığı azaltmak için "riskten arındırma" politikası izliyor. Bu politikalar, küresel tedarik zincirlerinin yeniden yapılandırılmasına ve maliyetlerin artmasına neden oluyor.
Thompson'a göre bu evre değişimi, sadece ekonomik aktörler için değil, aynı zamanda karar alıcılar için de zorlu bir denge gerektiriyor. Bir yandan enflasyon ve borç sürdürülebilirliği ile mücadele edilirken, diğer yandan savunma harcamaları artırılıyor. NATO ülkeleri, gayri safi yurtiçi hasılalarının yüzde 2'sini savunmaya ayırma taahhüdünü hızla yerine getirmeye çalışıyor; hatta bazı ülkeler bu oranı yüzde 3'e çıkarmayı tartışıyor. Bu durum, sosyal harcamalar ve yeşil dönüşüm yatırımları için ayrılan kaynakları kısıtlıyor. Thompson, "Refah devleti ile güvenlik devleti arasındaki denge yeniden kuruluyor" diyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, bu jeopolitik evre değişiminin merkezinde yer alıyor. Rusya-Ukrayna savaşı, enerji koridorları ve tahıl anlaşması gibi konularda arabuluculuk rolü üstlenen Türkiye, aynı zamanda Batı ile Rusya arasında dengeli bir politika izlemeye çalışıyor. Ancak artan küresel belirsizlik, Türkiye'nin enerji ithalatı faturasını ve dış finansman ihtiyacını olumsuz etkiliyor. TL'deki değer kaybı ve yüksek enflasyon, jeopolitik risklerle birleştiğinde ekonomik kırılganlığı artırıyor. Öte yandan, Türkiye'nin Doğu Akdeniz, Karadeniz ve Orta Doğu'daki stratejik konumu, bu dönüşümde önemli bir avantaj sağlayabilir. Savunma sanayisindeki yerelleşme hamleleri ve alternatif enerji projeleri, Türkiye'nin jeopolitik dayanıklılığını güçlendirebilir. Yine de, küresel ticaretin parçalanması ve yaptırım rejimlerinin sıkılaşması, Türk ihracatçıları için yeni zorluklar yaratabilir. Türkiye'nin önümüzdeki dönemde ekonomik güvenliğini korumak için çok boyutlu bir strateji izlemesi gerekiyor.
