ABD Savunma Bakanı Pete Hegseth, İran'ın nükleer anlaşma kapsamındaki taahhütlerini yerine getirmemesi durumunda Washington yönetiminin yeniden deniz ablukası uygulayabileceğini söyledi. Hegseth, Orta Doğu'daki mevcut durumu değerlendirdiği bir basın toplantısında, İran'ın anlaşma yükümlülüklerine uymadığı takdirde ABD'nin sert önlemler almaktan çekinmeyeceğini vurguladı. Açıklama, Tahran ile Batılı ülkeler arasında nükleer müzakerelerin yeniden başlamasına yönelik artan beklentilerin gölgesinde geldi.
Gelişmenin Arka Planı
ABD, 2015 yılında imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı'ndan (KOEP) 2018'de tek taraflı olarak çekilmiş ve İran'a yönelik yaptırımları yeniden yürürlüğe koymuştu. Ancak 2021'de iktidara gelen Biden yönetimi, anlaşmaya geri dönme niyetini açıklamış ve bu yönde müzakereler başlatmıştı. Hegseth'in bu açıklaması, müzakerelerin henüz istenen sonucu vermediğine ve Washington'un Tahran'a karşı güç kullanma seçeneğini masada tuttuğuna işaret ediyor.
İran, KOEP kapsamında uranyum zenginleştirme faaliyetlerini sınırlandırmayı ve uluslararası denetimlere izin vermeyi kabul etmiş, karşılığında yaptırımların kaldırılması öngörülmüştü. Ancak ABD'nin anlaşmadan çekilmesinin ardından Tahran, bazı taahhütlerini askıya aldığını duyurmuş ve uranyum zenginleştirme seviyesini artırmıştı. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) raporları, İran'ın yüzde 60'a varan oranlarda zenginleştirilmiş uranyum ürettiğini ortaya koyuyor; bu oran, silah sınıfı uranyum için gereken yüzde 90 seviyesine tehlikeli biçimde yaklaşıyor.
Hegseth'in abluka tehdidi, özellikle Hürmüz Boğazı'nda olası bir askeri gerilime işaret ediyor. ABD, geçmişte İran'ın petrol ihracatını engellemek için deniz gücünü kullanmış ve bu bölgede sık sık gerginlik yaşanmıştı. Savunma Bakanı, "İran'ın anlaşma şartlarını ihlal etmesi durumunda, ulusal güvenliğimizi korumak için tüm seçenekler masadadır. Bunun bir parçası da deniz ablukasıdır," ifadelerini kullandı.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Hegseth'in bu açıklaması, Orta Doğu'da zaten kırılgan olan dengeyi daha da karmaşık hale getirebilir. İran, abluka tehdidine karşılık olarak Hürmüz Boğazı'nı kapatmakla tehdit edebilir; bu, küresel petrol akışının yaklaşık beşte birinin geçtiği stratejik bir su yolu. Böyle bir senaryo, enerji fiyatlarında keskin bir yükselişe ve küresel ekonomide yeni bir şoka yol açabilir.
ABD ile İran arasındaki gerilim, İsrail ve Suudi Arabistan gibi bölgesel aktörleri de yakından ilgilendiriyor. İsrail, İran'ın nükleer programını varoluşsal bir tehdit olarak görüyor ve ABD'yi daha sert önlemler almaya teşvik ediyor. Suudi Arabistan ise Körfez'deki deniz güvenliğine ilişkin endişelerini sık sık dile getiriyor. Ancak Riyad, aynı zamanda İran'la diplomatik temaslarını sürdürüyor; Çin'in arabuluculuğunda 2023'te imzalanan Tahran-Riyad anlaşması, tansiyonun düşürülmesine yönelik önemli bir adımdı.
Avrupa Birliği ve Birleşmiş Milletler, ABD'nin abluka tehdidini endişeyle karşıladı. AB Dış İlişkiler Sorumlusu Josep Borrell, "Müzakere masasını terk etmek ve askeri seçeneklere yönelmek, bölgede geri dönüşü olmayan sonuçlar doğurabilir," uyarısında bulundu. BM Genel Sekreteri Antonio Guterres de tarafları itidale çağırdı ve diyalogun sürdürülmesinin önemini vurguladı.
Öte yandan, İran yönetimi ABD'nin açıklamalarına karşı sert bir retorik kullanıyor. İran Devrim Muhafızları Komutanı Tümgeneral Hüseyin Selami, "Herhangi bir abluka girişimi, savaş ilanı olarak kabul edilecek ve İran, meşru müdafaa hakkını kullanarak karşılık verecektir," dedi. Tahran ayrıca, yeni nesil gelişmiş santrifüjlerin devreye alındığını duyurarak nükleer pazarlık gücünü artırmaya çalışıyor.
Uzmanlara göre, Hegseth'in açıklaması, Biden yönetiminin İran konusunda iki yönlü bir strateji izlediğini gösteriyor: Bir yandan diplomasiye şans tanırken, diğer yandan askeri caydırıcılığı elden bırakmıyor. Ancak bu tür tehditlerin müzakereleri olumlu yönde etkilemesi beklenmiyor; aksine, Tahran'ı daha uzlaşmaz bir tutuma itebilir.
