İran'ın dini lideri Ayetullah Ali Hamenei'nin ölümü, İran ve bölge genelinde derin tartışmalara yol açtı. 85 yaşında hayatını kaybeden Hamenei, 1989'dan bu yana İran İslam Cumhuriyeti'nin en güçlü ismiydi. Onun liderliği, İran'ın iç siyasetinden dış politikasına, nükleer programdan bölgesel nüfuza kadar pek çok alanda belirleyici oldu. Ancak Hamenei'nin mirası, İran halkı için bir kahraman mı yoksa bir zalim mi olduğu sorusunu gündeme getiriyor.
Gelişmenin Arka Planı: Hamenei Dönemi
Hamenei, 1979 İslam Devrimi'nin ardından İran siyasetinde önemli roller üstlendi. 1989'da Ayetullah Humeyni'nin ölümüyle dini lider oldu ve ülkenin en yüksek otoritesi haline geldi. Liderliği boyunca İran, 1980-1988 İran-Irak Savaşı'nın ardından yeniden yapılanma, ekonomik yaptırımlar, nükleer kriz ve bölgesel çatışmalarla karşı karşıya kaldı. Hamenei, nükleer program konusunda Batı'ya karşı sert bir duruş sergiledi ve İran'ın bölgesel güç olarak yükselmesini destekledi. Ancak, özellikle 2009'daki Yeşil Hareket protestoları ve 2022'de Mahsa Amini'nin ölümüyle başlayan gösterilerde sert güvenlik önlemleri alması, muhalifleri tarafından baskıcı bir lider olarak anılmasına neden oldu.
Hamenei'nin dini lider olarak yetkileri geniş kapsamlıydı. Devletin temel politikalarını belirler, silahlı kuvvetler ve yargı üzerinde denetim sağlar, seçimleri onaylama yetkisine sahipti. Bu güç, İran siyasetinde muhafazakar ve reformist kanatlar arasında bir denge unsuru olarak görülmesine yol açtı. Ancak, özellikle son yıllarda artan ekonomik kriz, yaptırımlar ve genç neslin rejime yabancılaşması, Hamenei'nin liderlik tarzının sorgulanmasına neden oldu.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Hamenei, İran'ın bölgesel politikalarının mimarı olarak kabul edildi. Suriye iç savaşında Beşşar Esed rejimine askeri destek sağlanması, Yemen'de Husilere yardım edilmesi, Lübnan'da Hizbullah'ın güçlendirilmesi gibi adımlarla İran'ın Orta Doğu'daki nüfuzu arttı. Bu politikalar, Suudi Arabistan ve İsrail ile gerilimleri tırmandırdı. Nükleer anlaşma (JCPOA) sürecinde ise pragmatik bir yaklaşım benimseyerek zaman zaman reformist kanadı destekledi, ancak anlaşmanın ABD tarafından terk edilmesinin ardından uranyum zenginleştirme faaliyetlerini hızlandırdı.
Küresel düzeyde Hamenei, Batı karşıtı söylemleriyle tanındı. ABD'yi 'Büyük Şeytan' olarak nitelendirdi ve İsrail'in varlığını tanımadı. Ancak, Çin ve Rusya ile stratejik ilişkiler geliştirerek Batı yaptırımlarını aşmaya çalıştı. Hamenei'nin ölümü, bölgesel dengeleri nasıl etkileyeceği sorusunu beraberinde getiriyor. İran'ın yeni dini lideri, büyük olasılıkla mevcut siyasi yapıyı koruyacak, ancak reformist ve muhafazakar kanatlar arasındaki mücadele yoğunlaşabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Hamenei'nin ölümü, Türkiye-İran ilişkilerinde yeni bir dönemin başlangıcı olabilir. Türkiye, İran ile Irak ve Suriye'deki nüfuz mücadelesi, enerji politikaları ve PKK/PYD konularında zaman zaman rekabet halinde oldu. Hamenei'nin ardından İran'da istikrarın sağlanması, Türkiye'nin bölgesel güvenlik çıkarları açısından kritik. Ayrıca, İran'ın nükleer programı ve yaptırımların geleceği, Türkiye'nin enerji ticareti ve ekonomik ilişkilerini etkileyebilir. Yeni dini liderin dış politikada daha pragmatik veya daha sert bir çizgi izlemesi, Ankara'nın Tahran ile diyaloğunu belirleyecek.
