Haiti'de çete şiddetine karşı halkın kendi imkanlarıyla kurduğu "öz savunma tugayları", Birleşmiş Milletler tarafından yetkilendirilen ve ABD tarafından desteklenen çok uluslu gücün güvenliği tesis etme çabalarını giderek daha fazla zorlaştırıyor. Ülke genelinde silahlı çetelerin kontrolü altındaki bölgelerde yaşayan siviller, devlet güçlerinin yetersizliği nedeniyle kendi savunma gruplarını oluşturdu. Ancak bu gruplar, bir yandan çetelere karşı direnirken diğer yandan barış ve istikrar arayışının önünde ciddi bir engel haline geldi. Uzmanlar, söz konusu tugayların silahsızlandırılmadığı ve devlet otoritesine entegre edilmediği takdirde uzun vadeli bir çatışma riski taşıdığı uyarısında bulunuyor.
Öz Savunma Tugaylarının Ortaya Çıkışı ve Yapısı
Haiti'de yıllardır süren siyasi istikrarsızlık, ekonomik çöküş ve doğal afetler, devlet kurumlarını büyük ölçüde zayıflattı. 2021'de Devlet Başkanı Jovenel Moise'in suikasta kurban gitmesinin ardından ülkede güvenlik boşluğu daha da derinleşti. Çeteler başkent Port-au-Prince'in büyük bölümünü ve kırsal alanları kontrol altına aldı. Cinayet, kaçırma, tecavüz ve gasp olayları olağan hale geldi. Polis ve ordu, sayıca yetersiz ve donanım açısından zayıf kaldı. Bu ortamda bazı mahalleler ve köyler, kendi güvenliklerini sağlamak için "öz savunma tugayları" adı verilen milis gruplar oluşturdu. Bu gruplar genellikle eski askerler, yerel gençler ve çete şiddetinden mağdur olmuş ailelerden oluşuyor. Ellerinde derme çatma silahlar, palalar ve bazen de kaçak yollarla edinilmiş ateşli silahlar bulunuyor.
Bu tugayların en bilinen örneği, başkentin kuzeyindeki bazı mahallelerde kurulan ve kendilerini "Brigade de Surveillance des Quartiers" (Mahalle Gözetleme Tugayı) olarak adlandıran gruplar. Bu gruplar, çetelerin saldırılarını püskürtmede kısmen başarılı olsa da, zaman zaman aşırı güç kullanımı ve infaz iddialarıyla gündeme geliyor. İnsan hakları örgütleri, bu tugayların bazı üyelerinin çete üyeleriyle işbirliği yaptığına dair raporlar da yayınladı.
BM Destekli Gücün Zorlu Görevi
Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi, Ekim 2023'te Kenya liderliğinde çok uluslu bir güvenlik misyonu (MSS) kurulmasını onayladı. Bu misyon, Haiti Ulusal Polisi'ne destek vermek ve çetelerle mücadele etmek üzere görevlendirildi. ABD, bu misyona lojistik ve finansal destek sağlıyor. Ancak misyonun konuşlandırılması aylar aldı ve halen tam kapasiteyle çalışmıyor. Kenya'dan gelen polis güçlerinin yanı sıra diğer ülkelerden de katkılar var. Fakat bu uluslararası güç, öz savunma tugaylarıyla nasıl başa çıkacağı konusunda net bir strateji geliştirebilmiş değil. Tugaylar, çetelere karşı savaşta potansiyel müttefik olabilecekleri gibi, kontrolsüz silahlı gruplar olarak yeni bir tehdit oluşturabilirler.
Uzmanlar, öz savunma tugaylarının varlığının iki yönlü bir sorun yarattığını belirtiyor: Bir yandan çetelere karşı direnişi sürdürerek halkın bir kısmını koruyorlar; diğer yandan merkezi otoritenin zayıflığını derinleştiriyor ve olası bir silahlı çatışma ortamında taraflardan biri haline geliyorlar. Ayrıca bu grupların silahsızlandırılması ve topluma yeniden entegrasyonu için kapsamlı bir program bulunmuyor. BM ve ABD yetkilileri, öz savunma gruplarının meşru savunma sınırları içinde kalması gerektiğini vurgulasa da, pratikte bu grupların denetimi oldukça güç.
Bölgesel ve Küresel Yansımalar
Haiti'deki kriz, Karayipler bölgesi ve Amerika kıtası için istikrarsızlık kaynağı olmayı sürdürüyor. Çete şiddeti, komşu ülkelere göç dalgalarını tetikliyor. Özellikle Dominik Cumhuriyeti, Haiti'den gelen göçü sınırda durdurmak için sert önlemler alıyor. ABD, Haiti'ye yönelik insani yardım ve güvenlik desteğini artırsa da, ülkedeki kaos ortamı sona ermiş değil. Uluslararası toplum, Haiti'nin yeniden inşası için uzun vadeli bir strateji oluşturmakta zorlanıyor. Öz savunma tugayları sorunu, bu stratejinin önemli bir ayağını oluşturuyor. Eğer bu gruplar silahsızlandırılmaz ve siyasi sürece dahil edilmezse, Haiti'de kalıcı barışın tesisi daha da zorlaşacak. Ayrıca, bu tür milis yapılanmalarının diğer istikrarsız bölgelerde de örnek teşkil edebileceği endişesi var.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Haiti'deki öz savunma tugayları sorunu, doğrudan Türkiye'yi ilgilendirmese de, küresel güvenlik ve istikrar açısından önemli dersler içeriyor. Türkiye, Afrika ve Latin Amerika'da artan insani diplomasi ve kalkınma yardımlarıyla öne çıkan bir ülke. Haiti'deki kaos, bölgesel istikrarsızlığı körükleyerek göç ve terörizm gibi sorunları derinleştirebilir. Ayrıca, BM çatısı altında yürütülen barışı koruma misyonlarına Türkiye'nin katkısı düşünüldüğünde, bu tür kontrolsüz silahlı grupların nasıl yönetileceği konusunda deneyim paylaşımı faydalı olacaktır. Türkiye, kendi sınırlarında benzer milis yapılanmalarına karşı mücadele ederken, Haiti örneği, silahlı grupların entegrasyonu ve silahsızlandırılması konusunda stratejik bir bakış açısı sunabilir.
