Güneydoğu Asya'nın karbon yoğun enerji sistemlerini temiz kaynaklara dönüştürmeyi hedefleyen Adil Enerji Geçiş Ortaklıkları (JETP), yüksek umutlar ve milyarlarca dolar bağış taahhüdüyle başlatılmasına rağmen, hedeflenen ilerlemeyi kaydedemedi. Endonezya ve Vietnam gibi ülkelerde uygulanmaya çalışılan bu girişim, büyük ölçüde alıcı ülkelerin siyasi ve ekonomik gerçekliklerini yeterince dikkate almamakla eleştiriliyor. JETP'ler, gelişmiş ülkelerin iklim finansmanı taahhütlerini yerine getirme çabası olarak görülse de, fonların dağıtımındaki bürokratik engeller, yerel enerji politikalarıyla uyumsuzluk ve fosil yakıt sübvansiyonlarının sürmesi gibi faktörler süreci yavaşlatıyor.
Gelişmenin Arka Planı
Adil Enerji Geçiş Ortaklıkları, 2021'deki COP26 zirvesinde Güney Afrika için başlatılan ilk pilot uygulamanın ardından, Endonezya (2022) ve Vietnam (2023) için de devreye alındı. Bu ülkeler, kömüre aşırı bağımlı enerji yapılarıyla biliniyor: Endonezya elektriğinin yaklaşık %60'ını, Vietnam ise %50'sini kömürden üretiyor. JETP kapsamında Endonezya'ya 20 milyar dolar, Vietnam'a ise 15,5 milyar dolar taahhüt edildi. Ancak fonların büyük kısmı, piyasa koşullarına bağlı kredilerden oluşuyor ve bu durum, borç yükü zaten yüksek olan ülkeler için caydırıcı oluyor. Ayrıca, her iki ülke de kömürün aşamalı olarak devreden çıkarılması konusunda net bir takvim oluşturmadı; Endonezya, kendi ulusal enerji planında kömürü 2056'ya kadar kullanmayı öngörüyor. Vietnam ise hızlı sanayileşme nedeniyle enerji talebindeki artışı karşılamak için yeni kömür santralleri planlıyor.
JETP'nin en büyük sorunlarından biri, alıcı ülkelerin siyasi iradesini ve yerel dinamikleri göz ardı etmesi. Örneğin, Endonezya'da kömür madenciliği sektörü büyük bir istihdam kaynağı ve yerel yönetimler için önemli bir gelir kalemi. Hükümet, enerji dönüşümünün ekonomik büyümeyi yavaşlatmasından ve sosyal huzursuzluğa yol açmasından endişe ediyor. Vietnam'da ise hızlı büyüme hedefleri, enerji güvenliği kaygılarıyla birleşince, yenilenebilir enerji yatırımları ikinci plana atılıyor. Ayrıca, her iki ülkede de devlet enerji tekelleri, reformlara direnç gösteriyor ve özel sektörün yenilenebilir enerjiye girişini engelliyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Güneydoğu Asya, küresel karbon emisyonlarının yaklaşık %8'inden sorumlu ve bu oran hızla artıyor. Bölge, dünyanın en hızlı büyüyen enerji pazarlarından biri olarak, iklim hedefleri açısından kritik öneme sahip. JETP'nin tıkanması, yalnızca bu ülkelerin iklim taahhütlerini etkilemekle kalmıyor, aynı zamanda gelişmiş ülkelerin iklim finansmanı vaatlerine olan güveni de zedeliyor. Bu durum, küresel iklim diplomasisinde gelişmekte olan ülkelerle gelişmiş ülkeler arasındaki güven bunalımını derinleştiriyor. Ayrıca, Çin'in bölgedeki enerji yatırımları, JETP'ye alternatif bir model sunuyor: Pekin, kömür santralleri de dahil olmak üzere geniş kapsamlı enerji altyapısı finansmanı sağlarken, Batılı bağışçıların çevresel koşullarını dayatmıyor. Bu, Güneydoğu Asya ülkelerinin enerji dönüşümünde Batı'ya olan bağımlılığını azaltıyor ve JETP'nin pazarlık gücünü zayıflatıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, Güneydoğu Asya ülkeleriyle doğrudan bir JETP ilişkisi olmasa da, bu gelişme küresel enerji dönüşümü dinamikleri açısından önemli ipuçları taşıyor. Türkiye de benzer şekilde yüksek enerji ithalatı ve kömür bağımlılığıyla karşı karşıya. JETP'nin karşılaştığı siyasi ve ekonomik engeller, Türkiye'nin ulusal enerji dönüşüm stratejisinde dikkate alması gereken dersler sunuyor: Yerel koşullara uygun finansman modelleri ve adil geçiş mekanizmaları geliştirilmezse, uluslararası iklim finansmanından yararlanmak zorlaşabilir. Ayrıca, Türkiye'nin yenilenebilir enerji potansiyeli yüksek olsa da, enerji güvenliği odaklı politikalar ve bürokratik engeller benzer tıkanıklıklara yol açabilir. Bu nedenle, JETP deneyimi Türkiye için bir uyarı niteliği taşıyor.
