16. yüzyılda Aztek İmparatorluğu'nun yükselişini ve çöküşünü anlatan nadir bir el yazması, yaklaşık iki asır önce götürüldüğü Fransa'dan ödünç olarak Meksika'ya geri döndü. Meksiko City'de düzenlenen sergiyle kamuoyuna sunulan eser, Meksika'nın Paris yönetimine yönelik kalıcı iade taleplerinin sembolü haline geldi. El yazması, Kolomb öncesi uygarlıkların tarihine ışık tutan eşsiz bir belge olarak değerlendiriliyor.
El Yazmasının Kökeni ve Tarihsel Yolculuğu
Söz konusu belge, 16. yüzyılda, İspanyol işgalinden hemen sonraki dönemde, Aztek soyluları ve rahipleri tarafından kaleme alındı. Resimli yazı ve Nahuatl diliyle hazırlanan el yazması, Aztek başkenti Tenochtitlan'ın kuruluşundan İspanyol fatihi Hernán Cortés'in 1521'deki kuşatmasına kadar uzanan geniş bir zaman dilimini kapsıyor. İçeriğinde imparatorluk hanedanları, dini ritüeller, takvim sistemleri ve toplumsal yapıya dair ayrıntılı bilgiler yer alıyor.
El yazması, 18. yüzyılın sonlarında, muhtemelen bir Fransız koleksiyoncu veya bilim insanı tarafından Meksika'dan Fransa'ya götürüldü. O tarihten bu yana Paris'teki çeşitli arşiv ve müzelerde muhafaza edildi. Uzmanlar, eserin Meksika topraklarından çıkışının kesin koşullarının belirsizliğini koruduğunu, ancak sömürge dönemi yağmalarıyla ilişkilendirildiğini belirtiyor. 19. yüzyılda Fransa'da kataloglanan belge, 20. yüzyıl boyunca araştırmacıların ilgisini çekti ancak Meksika'ya iadesi gündeme gelmedi.
Meksika hükümeti, 2010'lu yıllardan itibaren kültürel mirasın iadesi konusunda diplomatik girişimlerini yoğunlaştırdı. Fransa ile yapılan müzakereler sonucunda varılan anlaşma çerçevesinde el yazması, geçici süreyle Meksika'ya gönderildi. Sergi, Meksika Ulusal Antropoloji ve Tarih Müzesi'nde ziyarete açıldı. Yetkililer, eserin en az bir yıl boyunca Meksika'da kalacağını ve bu süre zarfında restorasyon çalışmalarının da yapılacağını duyurdu.
Kültürel Miras ve Diplomatik Gerilim
Meksika Devlet Başkanı, serginin açılışında yaptığı konuşmada, el yazmasının ülkenin tarihsel hafızasının ayrılmaz bir parçası olduğunu vurguladı ve Fransa'dan kalıcı iade talebini yineledi. "Bu eser, atalarımızın sesini taşıyor. Onu ait olduğu topraklara kavuşturmak için mücadelemiz sürecek" dedi. Meksika Dışişleri Bakanlığı, konuyu ikili ilişkilerin öncelikli başlıkları arasına aldı.
Fransa tarafı ise el yazmasının yasal statüsünün karmaşıklığına dikkat çekiyor. Fransız yetkililer, eserin müze koleksiyonunun bir parçası olduğunu ve iade için yasal düzenleme gerektiğini savunuyor. Ancak son yıllarda Avrupa'da sömürge dönemi eserlerinin iadesine yönelik artan kamuoyu baskısı, Paris'in tutumunu yumuşatmış görünüyor. 2018'de Fransız hükümeti, Afrika'dan getirilen eserlerin iadesi için bir rapor hazırlatmış ve bu rapor, kültürel miras konusunda yeni bir dönemin kapısını aralamıştı.
El yazmasının Meksika'da sergilenmesi, ülke içinde geniş yankı uyandırdı. Yerli topluluklar, eserin atalarının mirası olduğunu belirterek kalıcı iade çağrısı yaptı. Akademisyenler, belgenin Meksika tarihine dair bilinmeyen birçok ayrıntıyı ortaya çıkarabileceğini söylüyor. Öte yandan, Meksika'nın diğer ülkelerdeki benzer eserler için de benzer taleplerde bulunabileceği, bunun da Avrupa müzeleriyle yeni gerilimlere yol açabileceği değerlendiriliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Fransa'nın sömürge döneminde yağmalanan kültürel varlıkları iade etme konusundaki isteksizliği, Türkiye'nin uzun yıllardır Avrupa müzelerinden geri istediği tarihi eserler açısından önemli bir emsal oluşturuyor. Anadolu'dan kaçırılan birçok eser, hâlâ British Museum, Louvre ve diğer Avrupa müzelerinde sergileniyor. Meksika'nın diplomatik kararlılığı, Türkiye'nin kültürel miras diplomasisine ilham verebilir. Ayrıca, Avrupa'da sömürgecilik sonrası iade taleplerinin artması, Türkiye'nin bu konudaki uluslararası kampanyalarını güçlendirebilir. Kültürel miras, yumuşak güç ve kimlik politikalarının kesişiminde yer alıyor.
