Florida’da bir mahkemenin, doğum eylemindeki bir kadını istemediği halde sezaryen ameliyatına zorlaması, ABD’de kadın beden özerkliği ve fetüsün hukuki statüsü arasındaki hassas dengeyi yeniden tartışmaya açtı. Olay, Eagle’s Landing bölgesinde yaşanan bir vakaya dayanıyor. Mahkeme, “yaşayabilir” olduğu gerekçesiyle doğmamış çocuğun devlet korumasına layık yasal bir varlık olduğuna hükmetti. Ancak bu karar, hukukçulara göre tehlikeli bir emsal oluşturuyor: Kadının kendi bedeni üzerindeki karar verme yetkisini koşullu hale getiriyor. Süreçte kaybolan ise annenin kendisi oluyor.
Arka plan: Mahkeme kararı ve hukuki dayanaklar
Florida’nın 18. Yargı Devresi’nde görülen davada, eyalet adına hareket eden savcılar, doğum haftası ilerlemiş bir fetüsün “yaşama hakkı” olduğunu ileri sürdü. Mahkeme, bu argümanı kabul ederek kadının sezaryene rıza göstermemesine rağmen ameliyatın yapılmasına izin verdi. Kararda, fetüsün “devlet tarafından korunmayı hak eden bir insan” olduğu belirtildi. Oysa ABD’de 1973’teki Roe v. Wade kararından bu yana (2022’de Dobbs ile kısmen iptal edilse de) fetüsün yasal kişiliği tanınmıyor. Florida’nın bu kararı, eyalet yasalarında “doğmamış çocuk”un haklarını anneninkinden üstün tutan bir yoruma dayanıyor. Uzmanlar, bunun yalnızca doğum anıyla sınırlı kalmayıp, ileride diğer tıbbi müdahalelerde de kadının rızasının devre dışı bırakılmasına yol açabileceği uyarısında bulunuyor. Olayda kadının avukatı, müvekkilinin “sezaryen sonrası başka gebeliklerde ciddi komplikasyon riski taşıdığını” ve bu nedenle itiraz ettiğini açıkladı. Ancak mahkeme, fetüsün anlık riskini annenin uzun vadeli sağlık kaygılarından üstün tuttu. Amerikan Kadın Doğum Uzmanları ve Jinekologlar Koleji (ACOG), bu tür mahkeme emirlerine şiddetle karşı çıkıyor ve “bir kadının mahkeme tarafından belirli bir tıbbi prosedüre zorlanmasının tıp etiğiyle bağdaşmadığını” vurguluyor. ACOG’a göre, bu tür müdahaleler hasta-hekim güvenini zedeler ve kadınları doğum öncesi bakım almaktan caydırabilir. Karar, özellikle düşük gelirli ve azınlık kadınların daha fazla risk altına girdiği bir eşitsizlik yaratma potansiyeli taşıyor.
Bölgesel ve küresel boyut: Kadın haklarından fetüs haklarına kayış
Florida’daki bu karar, ABD’de kürtaj haklarının kısıtlanmasının ardından fetüsün hukuki statüsüne dair yükselen bir dalganın parçası. Mississippi, Alabama ve Teksas gibi eyaletler, doğmamış çocuğu “insan” olarak tanıyan yasalar çıkardı. Ancak Florida’nın kararı, bu tanımlamayı doğum anında annenin rızası aleyhine kullanan ilk örneklerden biri. Bu durum, yalnızca ABD’de değil, Latin Amerika’da da yankı buluyor. El Salvador ve Nikaragua gibi ülkelerde, düşük ve acil sezaryen konusunda kadınlara danışılmadan karar alınabiliyor. Dünya Sağlık Örgütü (WHO), doğumda zorlayıcı uygulamaları “doğum şiddeti” olarak tanımlıyor ve bu tür müdahalelerin kadın sağlığı üzerinde kalıcı travmatik etkiler bıraktığını belirtiyor. Küresel olarak, kadın bedeninin devlet kontrolüne girmesi endişesi, uluslararası insan hakları örgütlerinin de gündeminde. Örneğin, İnsan Hakları İzleme Örgütü, sezaryene zorlamanın “işkenceye varan bir muamele” olabileceğini ifade ediyor. Florida kararı, aynı zamanda ABD’deki yasa koyucuların fetüs haklarını anneninkinden üstün tutma eğiliminin bir yansıması. Bu eğilim, “kişilik” kavramını döllenme anına çekmeye çalışan “fetal kişilik” hareketiyle de örtüşüyor. Tıp etiği açısından ise, bu tür kararlar hekimleri ikilemde bırakıyor: Hastanın mahkeme emriyle tedavisini reddetmek veya mahkemeye itaatsizlik riskini almak.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Florida'daki bu karar, Türkiye'de kadın beden özerkliği ve fetüs hakları konularında süregelen tartışmalara doğrudan yansımasa da, küresel bir eğilimin parçası olarak değerlendirilebilir. Türkiye'de kürtaj hakkı 1983 tarihli Nüfus Planlaması Kanunu ile düzenlenmiştir ve belirli süreler içinde serbesttir. Ancak son yıllarda kamuoyunda fetüsün hukuki statüsüne ilişkin tartışmalar artmıştır. ABD'deki bu tür mahkeme kararları, Türkiye'deki kadın hakları örgütlerinin dikkatle izlediği bir gelişmedir. Zorla sezaryen uygulamasının herhangi bir demokratik hukuk devletinde kabul edilemez olduğu vurgulanırken, bu tür kararların kadın sağlığı hizmetlerine erişimi kısıtlayabileceği kaygısı taşınmaktadır. Türkiye'nin taraf olduğu İstanbul Sözleşmesi'nden çekilme kararı sonrası kadına yönelik şiddetle mücadele politikaları eleştirilirken, Florida kararı kadın bedeni üzerindeki devlet müdahalesinin sınırlarını yeniden sorgulatmaktadır. Dolayısıyla, bu gelişme sadece ABD'ye özgü bir tartışma olmayıp, küresel kadın hakları mücadelesinde kritik bir referans noktasıdır.
