ABD'de yürürlükte olan ve finansal danışmanların müşterilerinin çıkarlarını kendi çıkarlarının önüne koymasını zorunlu kılan tek sayfalık bir yasal düzenleme, çoğu yatırımcı tarafından bilinmiyor ve göz ardı ediliyor. Bu durum, özellikle emeklilik birikimleri olmak üzere milyarlarca dolarlık bir dolandırıcılık dalgasını körüklüyor. Uzmanlar, bu kuralın bilinmemesinin, finansal istismarın en büyük nedenlerinden biri olduğunu söylüyor.
Güven Tavsiyesi Kuralı Nedir?
Söz konusu düzenleme, ABD Çalışma Bakanlığı tarafından 2016 yılında getirilen "güven tavsiyesi" (fiduciary rule) olarak biliniyor. Bu kural, emeklilik hesapları (401(k) ve IRA gibi) konusunda tavsiye veren finansal danışmanları, yasal olarak müşterilerinin en iyi çıkarlarına göre hareket etmeye zorluyor. Danışmanlar, müşterilerine kendilerine daha yüksek komisyon getiren ürünleri değil, müşteri için en uygun ve en düşük maliyetli ürünleri önermekle yükümlü.
Ancak bu kuralın uygulanması, finans sektörünün yoğun lobi faaliyetleri nedeniyle defalarca ertelendi ve sonunda mahkeme kararıyla iptal edildi. Buna rağmen, SEC (ABD Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu) benzer bir "Regulation Best Interest" (Reg BI) kuralını 2020'de yürürlüğe koydu. Ne var ki, bu kural öncekinden daha zayıf ve birçok boşluk içeriyor. Uzmanlara göre, yatırımcıların büyük çoğunluğu bu düzenlemelerin varlığından haberdar değil. Yapılan bir araştırma, yatırımcıların yalnızca yüzde 20'sinin danışmanlarının yasal yükümlülüklerini bildiğini ortaya koyuyor.
Dolandırıcılık Dalgası ve Yatırımcı Kayıpları
Bu bilinçsizlik, finansal dolandırıcılık için verimli bir zemin hazırlıyor. Danışmanlar, müşterilerine yüksek komisyonlu, düşük performanslı yatırım fonları, yıllık gelir ürünleri (annuity) veya başka karmaşık finansal araçlar satarak ciddi kazançlar elde ediyor. Yatırımcılar ise bu ürünlerin gerçek maliyetini ve kendilerine olan uygunluğunu sorgulamıyor. Örneğin, bir danışman 65 yaşındaki bir emekliye, on yıllar boyunca yüksek ücretler ödeyeceği bir yıllık gelir ürünü satabiliyor. Emekli bu ürünün kendisi için uygun olup olmadığını bilmiyor çünkü danışmanın ona karşı yasal bir sorumluluğu olduğunun farkında değil.
SEC verilerine göre, 2020-2022 yılları arasında güven tavsiyesi ihlalleri nedeniyle 1,2 milyar doların üzerinde tazminat ödendi. Ancak bu sadece buzdağının görünen kısmı. Uzmanlar, her yıl milyarlarca doların bu tür dolandırıcılık yoluyla yatırımcılardan alındığını tahmin ediyor. Emeklilik hesapları en büyük hedef konumunda, çünkü bu birikimler genellikle büyük miktarlarda ve uzun vadeli olduğu için yüksek ücretler toplamı katlıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye'de de benzer bir düzenleme ve bilinçlendirme eksikliği var. Türk sermaye piyasalarında yatırımcıların korunmasına yönelik düzenlemeler olmasına rağmen, bireysel emeklilik sistemi (BES) ve yatırım fonları gibi alanlarda danışmanların müşteri çıkarını ön planda tutma zorunluluğu net değil. ABD'deki dolandırıcılık vakaları, Türkiye'deki düzenleyicilere ve yatırımcılara ders niteliğinde. Türkiye'de finansal okuryazarlık oranının düşük olması, yatırımcıların bu tür istismara daha açık hale getiriyor. BDDK ve SPK'nın, güven tavsiyesi benzeri bir kural üzerinde çalışması ve yatırımcıları bu konuda bilinçlendirmesi, hem bireysel hem de ulusal ekonomi için önemli bir adım olur. Küresel finansal düzenlemelerdeki bu zafiyet, Türk yatırımcıların da benzer risklerle karşı karşıya olduğunu gösteriyor.
