Filipinler'in simgesi haline gelen, rengârenk boyanmış ve ucuz ulaşımın sembolü jeepney'ler, on yıllardır dizel motorlarla çalışıyordu. Ancak son dönemde artan akaryakıt fiyatları ve hükümetin çevre düzenlemeleri, bu ikonik araçların elektrikli versiyonlara dönüşümünü zorunlu kılıyor. Binlerce küçük işletme sahibi ve şoför, bir yandan yüksek dönüşüm maliyetleriyle baş ederken diğer yandan artan yakıt giderleri arasında sıkışmış durumda. Filipinler Ulaştırma Bakanlığı, 2021'de başlattığı modernizasyon programıyla tüm jeepney'lerin 2030'a kadar elektrikli veya daha temiz yakıtlı araçlarla değiştirilmesini hedefliyor. Ancak sektörün yüzde 80'ini oluşturan küçük işletmeler ve bağımsız sürücüler, bu dönüşümün finansal yükünü kaldırabilecek mi?
Jeepney'lerin tarihi ve ekonomik önemi
İlk olarak İkinci Dünya Savaşı sonrası Amerikan ordusundan kalan cip'lerin yerel ustalar tarafından dönüştürülmesiyle ortaya çıkan jeepney'ler, zamanla Filipinler'in en yaygın toplu taşıma aracı haline geldi. Bugün ülke genelinde yaklaşık 270 bin jeepney'in çalıştığı tahmin ediliyor. Her gün milyonlarca yolcu taşıyan bu minibüsler, özellikle düşük gelirli kesimler için vazgeçilmez bir ulaşım alternatifi. Bir jeepney yolculuğu ortalama 10-15 Filipin pesosu (yaklaşık 2 TL) civarında. Sektörde yaklaşık 600 bin kişi doğrudan istihdam ediliyor. Ancak bu araçların neredeyse tamamı 15 yılı aşkın süredir kullanılıyor ve egzoz emisyonları hava kirliliğinin başlıca nedenlerinden biri haline gelmiş durumda.
Dönüşüm programı kapsamında, eski dizel jeepney'lerin hurdaya ayrılması veya elektrikli motora dönüştürülmesi teşvik ediliyor. Hükümet, dönüşüm için 200 bin peso (yaklaşık 3.600 dolar) sübvansiyon sağlarken, yeni bir elektrikli jeepney'in fiyatı 1,2 milyon pesoya (yaklaşık 21.600 dolar) kadar çıkabiliyor. Bu rakam, birçok küçük işletme için karşılanması güç bir maliyet. Sürücü kooperatifleri, kredi imkanlarının yetersizliğinden ve batarya ömrünün belirsizliğinden şikayetçi.
Küresel enerji krizi ve iklim hedefleri
Filipinler, fosil yakıtlara bağımlılığını azaltma ve iklim taahhütlerini yerine getirme baskısı altında. Ülke, 2030'a kadar sera gazı emisyonlarını yüzde 75 oranında azaltmayı hedefliyor. Taşımacılık sektörü, toplam karbon emisyonlarının yaklaşık yüzde 35'inden sorumlu. Elektrikli jeepney'lere geçiş, bu hedefe ulaşmak için kritik bir adım olarak görülüyor. Öte yandan Rusya-Ukrayna savaşının tetiklediği küresel enerji krizi, dizel fiyatlarını rekor seviyelere taşıdı. Manila'da dizelin litre fiyatı son iki yılda yüzde 70 arttı. Bu durum, sürücüleri dönüşüme ikna etmeye çalışan hükümet için beklenmedik bir koz haline geldi. Ancak Çin'den ithal edilen batarya fiyatlarındaki artış ve şarj altyapısının yetersizliği, dönüşümün önündeki diğer engeller olarak sıralanıyor.
Bazı yerel yönetimler, elektrikli jeepney'lere özel şeritler ve vergi indirimleri gibi teşvikler sunuyor. Özel sektör de devreye girmiş durumda; Toyota ve Mitsubishi gibi Japon firmaları Filipinler pazarı için özel elektrikli jeepney modelleri geliştiriyor. Ancak sektör temsilcileri, dönüşümün ancak 10-15 yıl içinde tamamlanabileceğini, bu sürede binlerce sürücünün işsiz kalma riskiyle karşı karşıya kalacağını belirtiyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Filipinler'deki bu dönüşüm, Türkiye'nin de benzer bir sorunla karşı karşıya olduğu toplu taşıma araçlarının elektrikli hale getirilmesi sürecine dair önemli dersler sunuyor. Türkiye'de minibüs ve dolmuş sektörü, jeepney'lere benzer bir yapıya sahip; çoğu küçük işletme ve bağımsız sürücülerden oluşuyor. İstanbul, Ankara gibi büyükşehirlerde hava kirliliğinin önemli kaynaklarından biri olan bu araçların dönüşümü, Türkiye'nin iklim hedefleri açısından kritik. Ancak maliyet, altyapı ve sosyal uyum sorunları Türkiye için de geçerli. Filipinler'deki deneyim, dönüşümün ancak güçlü kamu teşvikleri, uygun kredi modelleri ve kademeli bir geçiş planı ile mümkün olabileceğini gösteriyor. Ayrıca, Türkiye'nin batarya teknolojisinde dışa bağımlılığı, jeepney dönüşümünde Çin'e bağımlılıkla benzer bir risk oluşturuyor. Bu süreç, Türkiye'nin toplu taşıma dönüşüm stratejilerinde dikkate alması gereken önemli bir örnek teşkil ediyor.
