Temmuz 1938'de Fransa'nın lüks tatil beldesi Evian'da bir araya gelen 32 ülke temsilcisi, Almanya ve Avusturya'daki Yahudilerin kaderini belirlemek için toplandı. Ancak konferans, insanlık tarihinin en utanç verici diplomatik başarısızlıklarından birine sahne oldu: Hiçbir ülke, Nazi zulmünden kaçan Yahudilere kapılarını açmayı kabul etmedi. Bu 10 günlük toplantı, Holokost'un habercisi olarak anılsa da, o dönemde dünyanın kayıtsızlığının bir belgesi niteliğindedir.
Konferansın Arka Planı ve Beklentiler
1938 yılına gelindiğinde, Almanya'da Nürnberg Yasaları ile sistematik hale gelen Yahudi karşıtı politikalar, yüz binlerce Yahudi'yi ülkeyi terk etmeye zorlamıştı. Avusturya'nın Mart 1938'de ilhakı (Anschluss) ile bu baskı daha da arttı. ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt, uluslararası toplumu harekete geçirmek ve sorumluluğu paylaşmak amacıyla Evian Konferansı'nı toplama kararı aldı. Ancak Roosevelt'in amacı, ABD'nin göçmenlik kotalarını artırmak değil, diğer ülkeleri Yahudi mültecileri kabul etmeye ikna etmekti.
Konferansa katılan 32 ülke ve 24 gözlemci örgüt, altı gün boyunca tartıştı. Ancak hiçbir somut taahhüt çıkmadı. Dominik Cumhuriyeti dışında hiçbir ülke, Yahudi mültecileri kabul etmeye yanaşmadı. Dominik Cumhuriyeti ise sadece 100 bin Yahudi'yi kabul etmeyi teklif etti; ancak bu teklif bile sınırlı kaldı. Avustralya'nın temsilcisi, 'Sizin ırk sorununuz yok, biz de istemiyoruz' diyerek ülkesinin mülteci almama politikasını savundu. İngiltere, Filistin'e göçü sınırlandıran politikasını sürdürdü. Fransa, Almanya'ya komşu olmasına rağmen, mülteci akınından korktuğu için kapıları kapattı. ABD ise mevcut kotalarını dahi doldurmadığını, aslında daha fazla mülteci almak istemediğini gösterdi.
Konferans, 15 Temmuz'da sona erdiğinde, mültecilere yardım etmek için bir 'uluslararası komite' kurulması kararı alındı. Ancak bu komitenin bütçesi yetersizdi ve hiçbir bağlayıcı yetkisi yoktu. Sonuçta, Evian Konferansı, dünyanın Yahudi mültecilere sırtını döndüğü bir dönüm noktası oldu. Nazi propagandası bu durumu kullanarak, 'Hiçbir ülke Yahudileri istemiyor, bu nedenle onlarla baş etmenin tek yolu onları yok etmektir' mesajını yaydı. Evian, böylece Holokost'un psikolojik hazırlayıcılarından biri haline geldi.
Küresel Sessizlik ve Sonuçları
Evian'da yaşananlar, uluslararası toplumun insani krizler karşısındaki kayıtsızlığının çarpıcı bir örneğidir. 1938'de dünya nüfusunun büyük bir kısmı, Nazi tehdidinin boyutunu henüz tam olarak kavrayamamıştı. Hatta bazı Batılı diplomatlar, Hitler'in yayılmacı politikalarını 'anlayışla' karşılıyor ve Almanya'nın Versailles Antlaşması'nın ağır koşullarına tepki gösterdiğini düşünüyordu. Bu kısa vadeli jeopolitik hesaplar, yüz binlerce insanın hayatına mal oldu. Konferans boyunca, katılımcı ülkelerin çoğu, ekonomik kriz, işsizlik ve sosyal huzursuzluk bahanelerini öne sürdü. Oysa gerçek neden, ırkçılık ve yabancı düşmanlığıydı. Birçok ülke, Yahudi mültecilerin kendi toplumlarında bir yük olacağından korkuyordu. Bu kayıtsızlık, II. Dünya Savaşı sırasında milyonlarca insanın ölümüne giden yolu açtı.
Evian Konferansı, günümüzdeki mülteci krizlerine de bir uyarı niteliğindedir. 2015'teki Suriyeli mülteci krizi ve 2022'deki Ukraynalı mülteci akını, uluslararası toplumun yine bölünmüş olduğunu gösterdi. Ancak Evian'dan farklı olarak, bugün daha fazla ülke mülteci kabul etme konusunda istekli. Yine de, 1938'deki gibi, siyasi çıkarlar insani değerlerin önüne geçebiliyor. Evian'ın karanlık günleri, sadece geçmişe ait bir hikâye değil; aynı zamanda uluslararası toplumun vicdanına bir aynadır. Tarihin bu utanç verici sayfası, her krizde 'bir daha asla' demenin yetmediğini, somut eylem gerektiğini hatırlatıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Evian Konferansı, doğrudan Türkiye'yi ilgilendirmiyor olsa da, uluslararası mülteci politikaları açısından çıkarılacak dersler barındırıyor. Türkiye, 2011'den bu yana Suriyeli mültecilere ev sahipliği yaparak dünyaya örnek bir insani tutum sergiledi. Ancak Evian'da olduğu gibi, uluslararası toplumun yük paylaşımı konusundaki isteksizliği, Türkiye'nin üzerindeki baskıyı artırdı. Bu tarihsel ders, Türkiye'nin mülteci politikalarında yalnız bırakılmaması gerektiğini ve insani krizlerin ancak küresel işbirliğiyle çözülebileceğini göstermektedir. Ayrıca, Evian'daki gibi kayıtsızlık, bölgesel istikrarsızlığa yol açar; Türkiye gibi kriz bölgelerine komşu ülkeler, bu istikrarsızlıktan en çok etkilenenler arasındadır.
