Çin Halk Cumhuriyeti'nin yeni kabul ettiği ve resmi olarak "Etnik Birlik ve Gelişimi Teşvik Yasası" olarak adlandırılan düzenleme, Pekin yönetiminin ülke sınırları dışında da geçerli olduğunu ilan etmesiyle uluslararası kamuoyunda sert tepkilere neden oldu. Yasa, etnik azınlıkların yönetimine ilişkin mevcut uygulamaları yeniden şekillendirirken, özellikle Uygur, Tibetli ve Moğol gibi grupların kültürel ve dini özgürlüklerini kısıtlama potansiyeli taşıdığı gerekçesiyle eleştiriliyor. Parlamento kaynaklarına göre, yasa metninde "her türlü etnik ayrımcılık ve ayrılıkçılığın yasaklanması" vurgulanırken, devletin etnik grupların 'ortak refahı' için müdahale yetkisini genişlettiği belirtiliyor. Resmi yorumcular ise yasanın amacının ulusal birliği güçlendirmek ve sosyal istikrarı sağlamak olduğunu savunurken, Batılı hükümetler ve insan hakları örgütleri endişelerini dile getiriyor.
Gelişmelerin Arkaplanı ve Yasanın Detayları
Söz konusu yasa, Beijing'deki Ulusal Halk Kongresi'nin yıllık oturumunda oybirliğiyle kabul edildi. Kanun koyuculara göre, bu düzenleme ülkedeki 55 resmi etnik azınlık grubunun haklarını korumayı amaçlarken, aynı zamanda "Çin ulusunun ortak bilincini" inşa etmeyi hedefliyor. Metinde dikkat çeken bir nokta, yasanın "yurt dışındaki Çin vatandaşları ve Çin kontrolündeki bölgelerde faaliyet gösteren kuruluşlar için de bağlayıcı olduğu" ifadesi. Bu hüküm, özellikle Sincan Uygur Özerk Bölgesi'nde yaşayan etnik grupların yanı sıra, yurt dışındaki Uygur diasporası üzerinde de baskı oluşturabileceği endişesiyle karşılanıyor. BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği, Mart 2025 tarihli bir raporda, Çin'in bu tarz yasalarının uluslararası hukukla bağdaşmadığını ve "soykırım" suçlamalarını akla getirdiğini belirtmişti. Pekin yönetimi ise bu suçlamaları reddediyor ve yasanın standart yerel bir düzenleme olduğunda ısrar ediyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Çin'in bu hamlesi, sadece Batılı ülkelerle olan gerilimi tırmandırmakla kalmıyor, aynı zamanda Orta Asya ve Güney Asya'da da yankı buluyor. Özellikle Kazakistan ve Pakistan gibi ülkeler, kendi topraklarındaki Çin yatırımlarının bu yasanın hedefi haline gelmesinden endişe ediyor. ABD Dışişleri Bakanlığı sözcüsü, "Bu yasa, Çin'in uluslararası taahhütlerini ihlal ediyor ve Çin sınırları dışında keyfi müdahale riskini artırıyor" şeklinde bir açıklama yaptı. Avrupa Parlamentosu da konuyu gündemine alarak Çin'e karşı yeni tedbirler değerlendiriyor. Öte yandan, Rusya ve İran gibi ülkelerden ise yasanın aleyhine henüz resmi bir açıklama gelmedi; ancak uzmanlar, bu ülkelerin de etnik gruplar üzerindeki baskıyı artırmak için benzer yasaları referans alabileceğine dikkat çekiyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Çin'in bu yasası, Türkiye'nin de içinde bulunduğu bölgesel denklemde önemli bir gelişmedir. Türkiye, Orta Asya Türk cumhuriyetleri ve Uygur diasporası ile tarihi ve kültürel bağlara sahiptir. Yasa, özellikle Uygur Türklerine yönelik kültürel ve dini hakları daha da kısıtlama potansiyeli taşıdığı için, Türkiye kamuoyunda endişeyle takip edilmektedir. Ankara yönetimi bugüne kadar resmi bir kınama yapmamış olsa da, Dışişleri Bakanlığı'nın durumu yakından izlediği biliniyor. Küresel ölçekte, bu yasa Türkiye'nin Doğu Türkistan olarak adlandırdığı bölgeye yönelik diplomatik hassasiyetini artırabilir ve ikili ilişkilerde yeni bir gerilim kaynağı oluşturabilir. Ayrıca, Çin'in yurt dışına yönelik yasal müdahale yetkisi, Türkiye'deki Çin yatırımlarını da potansiyel olarak etkileyebileceğinden, ekonomik boyutu da göz ardı edilmemelidir.
