Bir depremin ardından enkaz altında kalan insanların hayatta kalma süresi, öncelikle suya erişim, hava akışı ve kurtarma ekiplerinin hızına bağlıdır. Uzmanlar, susuz geçen her günün hayatta kalma şansını ciddi oranda düşürdüğünü, ancak doğru koşullar sağlandığında bu sürenin 3-5 günü bulabileceğini belirtiyor. Örneğin, 2010 Haiti depreminde beş gün sonra canlı kurtarılanlar olduğu gibi, 1999 Marmara depreminde de 7. gün enkazdan sağ çıkarılan kişiler kaydedilmiştir. Bu süreçte en kritik faktörlerden biri de havadaki oksijen miktarıdır: Göçük altındaki sıkışmış hava, karbondioksit birikimi nedeniyle kısa sürede tehlikeli hale gelebilir.
Hayatta Kalma Faktörleri: Su, Hava, Sıcaklık
Hayatta kalma süresini belirleyen en önemli etmen su tüketimidir. İnsan vücudu susuz ortalama 3-7 gün dayanabilir; ancak enkaz altında fiziksel travma, kanama ve stres bu süreyi kısaltır. ABD Merkez Hastalık Kontrol ve Korunma Merkezleri (CDC) verilerine göre, yaralanma olmadığında bile su kaybı 3. günden itibaren ciddi organ yetmezliklerine yol açar. İkinci faktör havadır. Enkazda hava boşlukları varsa oksijen seviyesi nispeten korunur; ancak dar alanlarda karbondioksit birikimi bilinç kaybına ve boğulmaya neden olabilir. Sıcaklık da kritiktir: Soğuk havalarda hipotermi, sıcak iklimlerde ise aşırı ısı ve susuzluk riski artar. Depremin ardından ilk 24 saat “altın saatler” olarak adlandırılır: Bu sürede yapılan kurtarmalar hayatta kalma oranını %90’lara çıkarır. 48 saatte bu oran %50’ye, 72 saatte ise %20’nin altına düştüğü bilinmektedir.
Küresel Veriler ve Kurtarma Deneyimleri
Dünya genelinde büyük depremlerden sonra yapılan araştırmalar, enkaz altında hayatta kalma süresinin 24-72 saat arasında yoğunlaştığını göstermektedir. 2015 Nepal depreminde 5. gün kurtarılan bir kişi tıbbi literatürde örnek olarak geçer. 2011 Van depreminde ise bir vatandaş 7. gün enkazdan sağ çıkarılmıştı. Uzmanlar, psikolojik dayanıklılığın da fiziksel koşullar kadar önemli olduğunu vurguluyor. Arama-kurtarma ekiplerinin ağır ekipmanlarla hızlı müdahalesi, enkazdaki boşlukların tespiti ve dinleme cihazlarıyla yapılan taramalar, başarı oranını artırıyor. Deprem bölgesindeki lojistik altyapı, hastane kapasitesi ve koordinasyon da kurtarma sürecini doğrudan etkiliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, deprem kuşağında yer alan bir ülke olarak enkaz altında hayatta kalma süresine ilişkin bu verileri afet yönetimi planlamasında kritik bir parametre olarak kullanmalıdır. 2023 Kahramanmaraş depremleri, arama-kurtarma hızının ve donanımının ne denli yaşamsal olduğunu göstermiştir. Dünyadaki en iyi uygulamalar göz önüne alındığında, Türkiye’nin deprem sonrası ilk 72 saat içinde daha etkin müdahale için konuşlandırma sistemlerini geliştirmesi, mahalle bazlı arama-kurtarma ekiplerinin yaygınlaştırılması ve halkın bilinçlendirilmesi gerekmektedir. Bu süreçte uluslararası deneyimlerden (örneğin Japon JICA ve ABD USAR ekiplerinin protokolleri) yararlanmak, can kaybını azaltmada belirleyici olacaktır.
