Nijerya'da diyabet oranlarındaki artışı durdurmak amacıyla 2021 yılında yürürlüğe giren şekerli içecek vergisi, ülkedeki yüksek enflasyon nedeniyle beklenen etkiyi gösteremiyor. Uzmanlar, vergi oranının satın alma gücündeki kayıp karşısında yetersiz kaldığını ve tüketici davranışlarını değiştirmek için daha yüksek oranlara ve yapısal reformlara ihtiyaç olduğunu belirtiyor.
Verginin amacı ve mevcut durum
Nijerya hükümeti, artan obezite ve diyabet vakalarını kontrol altına almak için 2021 yılında şekerli içeceklere litre başına 10 naira (yaklaşık 0,02 dolar) vergi getirdi. Ancak ülkede enflasyonun yıllık bazda %30'un üzerine çıkması, bu verginin reel değerini neredeyse sıfırladı. Dünya Sağlık Örgütü (WHO) verilerine göre, Nijerya'da diyabet hastası sayısı son on yılda %50 artarak 3,5 milyona ulaştı. Uzmanlar, verginin tüketimi azaltmada başarısız olduğunu, çünkü şekerli içecek fiyatlarındaki artışın enflasyon karşısında hissedilmediğini vurguluyor.
Bölgesel ve küresel boyut
Nijerya, Sahra Altı Afrika'nın en büyük ekonomisi olarak, bulaşıcı olmayan hastalıklarla mücadelede önemli bir örnek teşkil ediyor. Dünyada şekerli içeceklere vergi uygulayan ülkelerin sayısı 100'ü aşarken, Nijerya'nın deneyimi, bu tür mali politikaların enflasyonist ortamlarda nasıl etkisizleşebileceğini gösteriyor. Özellikle gelişmekte olan ülkelerde, yüksek enflasyon ve düşük vergi oranları, bu mekanizmanın işlemesini zorlaştırıyor. IMF ve WHO, üye ülkelere vergi oranlarını periyodik olarak enflasyona endekslemelerini tavsiye ediyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye'de de 2017'den bu yana şekerli içeceklerde ÖTV artışı olsa da, yüksek enflasyon benzer bir erozyona yol açma riski taşıyor. Türkiye'de diyabet prevalansı %12'nin üzerinde ve artış gösteriyor. Hazine ve Maliye Bakanlığı'nın vergi dilimlerini enflasyona göre güncellememesi durumunda, şekerli içecek vergisinin de reel değer kaybı yaşaması beklenebilir. Bu nedenle Nijerya örneği, Türkiye'deki sağlık vergilendirme politikalarının yeniden değerlendirilmesi için önemli bir uyarı niteliği taşıyor. Ayrıca, küresel sağlık finansmanı tartışmalarında enflasyonun politika etkinliği üzerindeki etkisi giderek daha fazla öne çıkıyor.
