Endonezya'nın Sumatra ve Kalimantan adalarında her yıl tekrarlanan turba yangınları, Güneydoğu Asya'yı zehirli bir duman bulutuyla kaplıyor. Bu yangınlar, sadece ormanları değil, yer altındaki yüzyıllar boyunca birikmiş organik madde katmanlarını da tutuşturuyor. Söndürülmesi son derece güç olan bu yangınlar, bölge ülkelerinde solunum yolu hastalıklarını artırıyor, okulları tatil ettiriyor ve uçak seferlerini iptal ediyor.
Yangınların Arka Planı: Turba Toprakları ve İnsan Faktörü
Endonezya'daki yangınların çoğu, kuru sezonlarda çiftçilerin ve plantasyon şirketlerinin arazi açmak için başvurduğu "kaydırma ve yakma" yönteminden kaynaklanıyor. Ancak asıl sorun, yangınların ormanın altındaki turba katmanına ulaşmasıyla başlıyor. Turba, kısmen çürümüş bitki materyalinden oluşan kalın bir organik toprak tabakası; yanmaya başladığında için için yanar ve aylarca sürebilir. Üstelik turba yangınları, normal orman yangınlarına kıyasla çok daha fazla karbon ve partikül madde salıyor.
Endonezya'da 2015'teki büyük yangınlar, ülke tarihinin en kötü çevre felaketlerinden biri olarak kayıtlara geçti. O yıl yaklaşık 2,6 milyon hektar alan kül oldu ve 500 binden fazla kişi solunum yolu rahatsızlıkları nedeniyle hastanelere başvurdu. Dünya Bankası, yangınların Endonezya ekonomisine maliyetini 16 milyar dolar olarak tahmin etti. 2019'da benzer bir kriz yaşandı; Malezya ve Singapur'da hava kalitesi tehlikeli seviyelere düştü, Malezya yüzlerce okulu kapatmak zorunda kaldı.
Yangınların söndürülmesindeki en büyük zorluk, turba yangınlarının yer altında ilerlemesi. Yüzeyde söndürülmüş gibi görünen bir yangın, alt katmanlarda yanmaya devam edebiliyor ve rüzgârın etkisiyle yeniden alevlenebiliyor. Ayrıca Endonezya'nın geniş ve engebeli coğrafyası, itfaiye ekiplerinin yangın alanlarına hızlı erişimini engelliyor. Kuru sezonlarda su kaynaklarının azalması da müdahaleyi güçleştiriyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut: Sınır Aşan Duman ve İklim Krizi
Endonezya yangınlarından çıkan duman, sınırları aşarak Malezya, Singapur, Tayland ve hatta Filipinler'e kadar ulaşıyor. Bu durum, Güneydoğu Asya ülkeleri arasında diplomatik gerilimlere yol açıyor. Malezya ve Singapur, Endonezya'yı yangınları önlemek için daha etkili adımlar atmaya çağırıyor. Endonezya ise 2014'te Turba Restorasyon Ajansı'nı kurarak bozulmuş turba alanlarını restore etmeyi ve kanalları kapatarak su seviyesini yükseltmeyi hedefliyor. Ancak uzmanlara göre bu çabalar yetersiz; yasadışı yakma hâlâ yaygın ve denetim zayıf.
Bilim insanları, iklim değişikliğinin Endonezya'daki yangınları daha da kötüleştirdiği konusunda uyarıyor. Daha sıcak ve kurak sezonlar, turba yangınlarının çıkma ve yayılma riskini artırıyor. Endonezya, dünyanın en büyük sera gazı salıcılarından biri haline gelebilir; zira turba yangınları, atmosfere muazzam miktarda karbondioksit ve metan salıyor. Bu durum, küresel iklim hedeflerini de tehdit ediyor. Ayrıca yangınlar, biyolojik çeşitliliği yok ediyor; orangutanlar, sumatra kaplanları ve diğer endemik türlerin yaşam alanlarını daraltıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Endonezya'daki turba yangınları, doğrudan Türkiye'yi etkilemese de küresel iklim krizi ve çevresel bozulma açısından önemli dersler içeriyor. Türkiye, Akdeniz iklim kuşağında yer alıyor ve son yıllarda artan orman yangınlarıyla mücadele ediyor. Endonezya örneği, turba benzeri organik toprakların yangına karşı ne kadar hassas olduğunu gösteriyor. Türkiye'nin iklim politikalarında orman yangınlarını önleme ve arazi kullanımını düzenleme konularına daha fazla ağırlık vermesi gerekiyor. Ayrıca, bölgesel bir güç olarak Türkiye, iklim mültecileri ve sınır aşan çevresel sorunlara yönelik uluslararası işbirliğinde aktif rol alabilir. Yangınların yol açtığı sağlık sorunları ve ekonomik kayıplar, iklim değişikliğinin ne denli yıkıcı olabileceğini gösteriyor; Türkiye'nin yeşil dönüşüm ve karbon nötr hedefleri doğrultusunda kararlı adımlar atması kritik.
