Bloomberg'in Odd Lots podcast'inde ele alınan bir konuya göre, domates fiyatları küresel ölçekte giderek daha değişken hale geliyor. Uzmanlar, bu durumun arkasında iklim değişikliğinin yol açtığı aşırı hava olayları, tedarik zincirindeki kırılganlıklar ve artan üretim maliyetleri gibi faktörlerin yattığını belirtiyor. Domates, dünya genelinde en çok tüketilen sebzelerden biri olarak, fiyat dalgalanmalarının hem tüketiciler hem de işletmeler üzerinde doğrudan etkisi bulunuyor.
Gelişmenin Arka Planı
Podcast'te, domates fiyatlarındaki oynaklığın son yıllarda belirgin şekilde arttığı vurgulanıyor. Örneğin, 2022 yılında Avrupa'da yaşanan kuraklık ve aşırı sıcaklar, İtalya ve İspanya gibi büyük üretici ülkelerde domates rekoltesini ciddi ölçüde düşürdü. Buna ek olarak, pandemi sonrası tedarik zincirlerinde yaşanan aksamalar ve artan enerji fiyatları da sera maliyetlerini yukarı çekti. Küresel domates üretiminin yaklaşık %80'i açık alanda yapılırken, kalan kısmı seralarda gerçekleşiyor; ancak sera üretimi de enerji ve girdi maliyetlerindeki artıştan olumsuz etkileniyor.
Uzmanlar, domates fiyatlarındaki dalgalanmaların yalnızca arz yönlü olmadığını, talep tarafında da değişimler yaşandığını ifade ediyor. Özellikle gelişmiş ülkelerde işlenmiş domates ürünlerine (konserve, salça, ketçap) olan talebin artması, hammadde fiyatlarını daha hassas hale getiriyor. Ayrıca, Meksika ve Fas gibi ülkelerin artan ihracatı, küresel rekabeti kızıştırırken fiyat istikrarını da zorlaştırıyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Domates fiyatlarındaki oynaklık, özellikle Akdeniz havzasındaki üretici ülkeleri yakından ilgilendiriyor. İtalya'da domates salçası fiyatları 2023 yazında geçen yıla göre %30'un üzerinde artarken, Fransa'da taze domates fiyatları %20 yükseldi. Benzer bir tablo Meksika'da da görülüyor; NAFTA sonrası ABD pazarına yönelen Meksikalı üreticiler, iklim kaynaklı verim düşüşleriyle başa çıkmaya çalışıyor. Küresel boyutta ise, iklim değişikliğinin tarımsal emtialar üzerindeki etkisi giderek daha belirgin hale geliyor. Dünya Bankası verilerine göre, gıda fiyat endeksi 2020-2023 arasında %40 oranında dalgalanarak tarihi bir oynaklık sergiledi.
Bu durum, gelişmekte olan ülkelerde gıda enflasyonunu körüklerken, tüketicilerin satın alma gücünü de olumsuz etkiliyor. Öte yandan, teknolojik yenilikler (örneğin, dikey tarım, genetiği değiştirilmiş tohmlar) ve tedarik zincirinin çeşitlendirilmesi, oynaklığı azaltma potansiyeli taşıyor. Ancak bu çözümlerin yaygınlaşması zaman ve yatırım gerektiriyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, dünyanın en büyük domates üreticilerinden biri olarak, küresel fiyat dalgalanmalarından doğrudan etkileniyor. İklim değişikliğinin Akdeniz havzasında yol açtığı kuraklık ve aşırı sıcaklar, Türkiye’de de domates rekoltesini tehdit ediyor. Özellikle Antalya ve Mersin gibi üretim merkezlerinde, su kaynaklarının azalması ve girdi maliyetlerinin artması, çiftçileri zorluyor. Ayrıca, domates salçası ve konserve gibi işlenmiş ürünlerin ihracatı, Türkiye için önemli bir döviz kaynağı; ancak fiyat istikrarsızlığı ihracat gelirlerini de olumsuz etkileyebilir. Bu bağlamda, Türkiye’nin iklim dostu tarım politikalarını benimsemesi ve su yönetimini iyileştirmesi, hem iç piyasada fiyat istikrarı hem de ihracat rekabetçiliği açısından kritik önem taşıyor.
