ABD Başkanı Donald Trump'ın İran ile imzalanan nükleer anlaşmanın (JCPOA) 'bittiğini' ilan etmesinin ardından dolar, Asya piyasalarında bir haftanın en yüksek seviyesinde dengelendi. Trump'ın Perşembe günü yaptığı açıklama, anlaşmanın resmen sona erdiği yönünde yorumlandı ve ABD-İran arasındaki gerilimi tırmandırdı. Dolar endeksi, bu söylemlerle birlikte 97.5 seviyesine yükselirken, petrol fiyatlarında da dalgalanma görüldü.
Gelişmenin arka planı: Trump ve İran anlaşması
ABD Başkanı Donald Trump, 2015 yılında imzalanan ve İran'ın nükleer programını sınırlandıran Uluslararası Kapsamlı Eylem Planı'nı (JCPOA) uzun süredir eleştiriyordu. Trump, seçim kampanyası sırasında anlaşmayı 'felaket' olarak nitelendirmiş ve Mayıs 2018'de ABD'yi anlaşmadan çekmişti. Ardından İran'a yönelik yaptırımları yeniden uygulamaya koymuş ve İran'ın petrol ihracatını sıfıra indirme hedefini belirlemişti. Trump'ın bu son açıklaması, anlaşmanın geçersiz olduğu iddiasını yeniden gündeme taşıdı ve mevcut durumda ABD'nin İran'a karşı politikasını daha da sertleştirebileceğine işaret etti.
İran ise anlaşmanın hâlâ yürürlükte olduğunu ve diğer tarafların (Avrupa Birliği ülkeleri, Rusya ve Çin) anlaşmaya bağlı kaldığını vurguluyor. Ancak Trump'ın söylemleri, özellikle Orta Doğu'daki gerginliği artırarak petrol arzı kesintisi riskini beraberinde getiriyor. Doların güçlenmesi, yatırımcıların güvenli liman arayışını yansıtırken, gelişmekte olan ülke para birimleri üzerinde baskı oluşturuyor.
Bölgesel ve küresel boyut
Trump'ın bu açıklaması, ABD ile İran arasındaki uzun süredir devam eden gerilimin zirve yaptığı bir döneme denk geliyor. Geçtiğimiz haftalarda Umman Körfezi'nde tankerlere yönelik saldırılar, ABD ile İran arasında bir dizi söz düellosuna yol açmıştı. Trump'ın İran anlaşmasının 'bittiği' yönündeki sözleri, diplomatik çözüm umutlarını zayıflatırken, bölgede askeri bir çatışma senaryosunu da masada tutuyor. Küresel piyasalarda doların değer kazanması, aynı zamanda ABD'nin faiz politikalarına ilişkin beklentilerle de bağlantılı. Trump'ın Fed'i faiz indirimine zorlama çabaları sürerken, doların güçlenmesi ihracatçı ülkeler için rekabet avantajını azaltıyor. Petrol fiyatları ise arz endişeleriyle yükseliş eğiliminde olup, Brent petrol 75 doların üzerinde seyrediyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran'la enerji ticareti ve sınır komşuluğu nedeniyle bu gelişmelerden doğrudan etkileniyor. ABD'nin İran'a yönelik yaptırımları, Türkiye'nin doğalgaz ve petrol ithalatında alternatif kaynak arayışını zorunlu kılıyor. Doların güçlenmesi ise Türk Lirası üzerinde ek baskı oluşturarak cari açık ve enflasyonla mücadeleyi zorlaştırabilir. Ayrıca, İran'daki istikrarsızlık, Türkiye'nin Suriye ve Irak politikalarını da etkileyebilir. Türkiye, bir yandan ABD ile ilişkilerinde S-400 kriziyle uğraşırken, diğer yandan İran ile enerji anlaşmalarını sürdürmek zorunda. Bu nedenle Trump'ın açıklamaları, Türkiye için diplomatik ve ekonomik manevra alanını daraltıyor.
