Japonya, yüksek gelgitte toplam alanı 10 metrekareden (yaklaşık 108 fit kare) az olan, mercanlarla çevrili iki kayalığa dayanarak yaklaşık 150.000 mil karelik münhasır ekonomik bölge (MEB) iddia ediyor. Bu alan neredeyse Japonya'nın kendi yüzölçümüne eşit. Pasifik Okyanusu'nda, Tokyo'nun yaklaşık 1.740 kilometre güneyinde yer alan bu ıssız oluşum, Okinotorishima olarak biliniyor ve Çin'in itirazlarına rağmen Japonya'nın geniş deniz yetki alanı iddiasının temelini oluşturuyor. Çin, Okinotorishima'nın bir ada değil, sadece bir kaya olduğunu savunarak, uluslararası hukuka göre kayaların sadece 12 deniz mili kara sularına sahip olabileceğini, MEB yaratamayacağını belirtiyor.
Okinotorishima: Kayadan Ada'ya Dönüşüm Çabası
Okinotorishima, mercan resifleriyle çevrili iki küçük kayadan oluşuyor. Japonya, bu kayaları korumak ve genişletmek için on yıllardır çaba harcıyor. 1988'den bu yana, erozyonu önlemek için beton bloklar yerleştirildi, deniz duvarları inşa edildi ve hatta platformlar kuruldu. Bu çabalar, Okinotorishima'yı uluslararası hukuk açısından bir 'ada' statüsüne kavuşturmayı amaçlıyor. Zira Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi'ne (BMDHS) göre, 'ada' doğal olarak oluşmuş, su altında kalmayan ve insan yerleşimine veya ekonomik hayata elverişli kara parçasıdır. 'Kaya' ise insan yerleşimine elverişli olmayan ve kendi başına ekonomik hayatı sürdüremeyen oluşumlardır. Çin, Okinotorishima'nın bu tanıma uymadığını, dolayısıyla Japonya'nın 150.000 mil karelik MEB ilanının hukuki dayanağı olmadığını savunuyor.
Japonya ise Okinotorishima'nın bir ada olduğunu, çünkü gelgit olaylarında su altında kalmadığını ve üzerinde meteoroloji istasyonu ile deniz seviyesi ölçüm cihazları gibi yapılar bulunduğunu öne sürüyor. Ayrıca, bölgede balıkçılık ve bilimsel araştırma faaliyetleri yürütüldüğünü belirtiyor. Ancak Çin, bu yapıların doğal ada statüsü kazandırmadığını, yapay müdahalelerle oluşturulan tesislerin uluslararası hukukta bir karşılığı olmadığını ifade ediyor.
Çin'in Üç Deniz Sorunu ve Bölgesel Gerilim
Okinotorishima meselesi, Çin'in 'Üç Deniz Sorunu' olarak adlandırdığı daha geniş bir jeopolitik bağlamın parçası. Bu üç deniz, Doğu Çin Denizi, Güney Çin Denizi ve Filipin Denizi (Batı Filipin Denizi) olarak sıralanıyor. Çin, bu denizlerdeki egemenlik iddialarını ve deniz yetki alanlarını genişletme çabasını sürdürürken, Japonya, Filipinler ve diğer kıyıdaş ülkelerle çeşitli anlaşmazlıklar yaşıyor. Doğu Çin Denizi'nde Senkaku/Diaoyu Adaları, Güney Çin Denizi'nde ise Paracel ve Spratly takımadaları etrafındaki egemenlik tartışmaları bölgede tansiyonu yükseltiyor. Okinotorishima, bu üç denizdeki güç mücadelesinin Pasifik'e uzanan bir uzantısı olarak değerlendiriliyor. Japonya'nın Okinotorishima üzerinden elde ettiği geniş MEB, Çin'in Pasifik'e açılan deniz yollarını ve stratejik derinliğini sınırlıyor. Bu durum, Çin'in bölgedeki deniz gücünü ve ekonomik çıkarlarını doğrudan etkiliyor.
Uluslararası hukuk açısından Okinotorishima'nın statüsü henüz kesin olarak çözülmüş değil. Uluslararası Adalet Divanı veya hakem mahkemeleri, benzer durumlarda (örneğin, 2016 Güney Çin Denizi tahkim davası) kayaların MEB yaratamayacağına dair kararlar almış olsa da, Japonya bu kararların kendisini bağlamadığını savunuyor. Çin ise Okinotorishima'nın bir kaya olduğu yönündeki tutumunu kararlılıkla sürdürüyor ve Japonya'nın bu kayaya dayanarak ilan ettiği MEB'i tanımıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Okinotorishima kayalıkları etrafındaki Japonya-Çin anlaşmazlığı, Türkiye'nin Doğu Akdeniz'deki deniz yetki alanı tartışmalarıyla paralellikler taşıyor. Türkiye, Yunanistan'ın Meis (Kastellorizo) adası gibi küçük adacıklara dayanarak geniş MEB ilan etmesine karşı çıkarken, uluslararası hukukta kayaların ve adacıkların deniz yetki alanı yaratmadaki rolünü sorguluyor. Okinotorishima örneği, Türkiye'nin Doğu Akdeniz'deki tezlerine dolaylı destek sağlayabilir; zira Çin'in kayalıkların MEB yaratamayacağı yönündeki argümanı, Türkiye'nin Meis ve diğer küçük adacıklara ilişkin pozisyonuyla örtüşüyor. Ayrıca, Türkiye'nin deniz yetki alanı anlaşmazlıklarında uluslararası hukuku kullanma stratejisi açısından da emsal teşkil edebilir. Bu gelişme, Türkiye'nin bölgesel deniz stratejilerini gözden geçirmesi için bir fırsat sunuyor.
