Çin'in 2030 yılına kadar yapay zeka alanında dünya lideri olma hedefi, Pekin'in AI stratejisi üzerine yapılan hemen her Kongre brifinginde ve uzman yorumunda tekrarlanan bir sabit fikirdir. 2017'de kamuoyuna açıklanan planın mantığı basit ve endişe vericiydi: Pekin, sermayeyi yönlendirecek, dev firmalarını seferber edecek ve kısıtlı sayıda araştırma kurumunu bu ulusal yarışta öne çıkaracaktı. Ancak planın uygulanışı, bu merkeziyetçi görüntünün aksine, vahşi bir iç rekabete sahne oldu. Bugün Çin'de yapay zeka, bir bıçak dövüşünde şekilleniyor: Her şirket ayakta kalmak için saldırıyor, savunuyor ve hamle yapıyor.
Devlet Hedefleri, Piyasa Dinamikleri
Pekin'in 2017 planı, yapay zeka alanında 2020'de ABD'ye yetişme, 2025'te belli alanlarda öne geçme ve 2030'da mutlak liderlik öngörüyordu. Bunun için dev bankalar ve teknoloji devleri -Alibaba, Tencent, Baidu- adeta bir ulusal seferberlik çağrısıyla yapay zekaya milyarlarca dolar akıttı. Ancak bu kaynak bolluğu, tam tersi bir sonuç doğurdu: Her firma kendi yapay zeka ekosistemini kurdu, veri havuzları birbirinden ayrıldı ve standartlar uyumsuz hale geldi. Alibaba'nın bulut bilişim devi, kendi yüz tanıma sistemini pazarlarken, Tencent oyun ve sosyal medya verileriyle başka bir model geliştiriyor. Devlet ise bu kaostan besleniyor: En iyi modeli kim üretirse, en büyük desteği o alıyor.
Son iki yılda bu rekabet daha da kızıştı. ABD'nin çip ambargoları, Çinli firmaları alternatif yollar bulmaya itti. Nvidia'nın lüks çiplerine erişim zorlaştıkça, yerli çip girişimleri hızlandı. Ancak bu, tam bir yıkım savaşına dönüştü: Yüzlerce küçük AI girişimi, devlerin gölgesinde ya iflas etti ya da satın alındı. Sadece 2023'te Çin'de kurulan yapay zeka girişimlerinin yüzde 40'ı bir yıl içinde kapandı. Ayakta kalanlar ise kıyasıya bir fiyat savaşına girdi. Örneğin görüntü tanıma alanında firmalar, maliyetin altında teklifler vererek pazar payı kapmaya çalışıyor. Bu durum, sektörde tekel eğilimlerini güçlendirirken, küçük oyuncuları inovasyon yapmaktan alıkoyuyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Çin'deki bu iç savaşın yansımaları küresel ölçekte hissediliyor. Birincisi, Çinli firmaların umutsuzca ihracata yönelmesiyle yapay zeka ürünleri dünya pazarına düşük fiyatlarla sürülüyor. Bu özellikle Güneydoğu Asya, Afrika ve Latin Amerika'da yapay zeka benimsemesini hızlandırırken, batılı firmalar için rekabeti zorlaştırıyor. İkincisi, Çin'in kendi kendine yetme çabası, küresel tedarik zincirlerini yeniden şekillendiriyor. ABD'nin ambargoları, Çin'i yapay zeka yongalarında alternatif malzeme ve mimarilere itiyor. Hafıza tabanlı hesaplama ve optik hesaplama gibi yeni yaklaşımlar, belki de mevcut çip teknolojisini aşacak bir sıçrama yaratabilir. Ancak bu süreç henüz emekleme aşamasında ve başarı garantisi yok.
Üçüncü olarak, Çin'deki rekabet, yapay zeka etiği ve düzenlemesi konusunda batı ile derin bir uçurum yaratıyor. Çinli firmalar, pazar baskısıyla etik kaygıları ikinci plana atarak, yüz tanıma, ses analizi ve kredi skorlama gibi uygulamalarda batı standartlarını zorluyor. Bu, özellikle Avrupa Birliği'nin sıkı düzenlemeleriyle çelişiyor. Sonuçta Çin, hem dev destekli hem de acımasız piyasa koşullarında şekillenen bir yapay zeka modeli sunuyor. Bu modelin başarısı, sadece Çin'in değil, tüm dünyanın teknoloji ve güvenlik dengesini değiştirebilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, yapay zeka alanında Çin'le doğrudan rekabet etmese de, bu gelişmelerden çıkarılacak önemli dersler var. Çin'in deneyimi, dev destekli ancak iç rekabete açık bir modelin hızlı inovasyon getirdiğini ancak kaynak israfına ve standart uyumsuzluğuna yol açtığını gösteriyor. Türkiye'nin Ulusal Yapay Zeka Stratejisi, bu deneyimi dikkate alarak, kamu-özel sektör işbirliğini daha esnek ve rekabetçi bir çerçevede kurgulamalı. Ayrıca Çin'in düşük maliyetli yapay zeka ürünleri, Türkiye'deki girişimler ve KOBİ'ler için fırsat da teşkil edebilir. Savunma sanayiinde yapay zeka kullanımı açısından, Çin'in etik sınırları zorlaması, Türkiye'nin kendi etik ilkelerini netleştirmesi gerektiğini gösteriyor.
