Çin'de yeni ilaç geliştirme çalışmalarındaki patlama, laboratuvar maymunu fiyatlarını Covid-19 pandemisi dönemindeki rekor seviyelere geri döndürdü. Küçük bir araştırma maymununun fiyatı 200.000 yuanı (yaklaşık 28.000 dolar) aşarken, bazı araştırmacılar artan maliyetler nedeniyle çalışmalarını durdurmak zorunda kalıyor. Özellikle beyin hastalıkları ve bulaşıcı hastalıklar üzerine çalışan bilim insanları, maymun tedarikinde yaşanan darboğazdan en çok etkilenen gruplar arasında yer alıyor.
Artan talep ve kısıtlı arz
Guangzhou'daki Jinan Üniversitesi'nde insan dışı primatlar üzerine araştırma yapan bilim insanı Guo Xiangyu'nun Nature dergisine verdiği bilgilere göre, laboratuvar maymunu fiyatları son yıllarda hızla yükseldi. 2020 yılında 8.000 dolar civarında olan bir maymunun fiyatı, 2022'de 24.000 dolara çıktı. 2023'te bir miktar gerileme yaşansa da 2024 itibarıyla fiyatlar yeniden tırmanışa geçti. Uzmanlar, bu artışın arkasında yeni ilaç onaylarının hızlanması ve biyoteknoloji firmalarının artan AR-GE harcamaları olduğunu belirtiyor.
Çin, dünyanın en büyük laboratuvar maymunu tedarikçilerinden biri konumunda. Ancak pandemi sırasında getirilen ihracat kısıtlamaları ve artan yerel talep, arzı ciddi şekilde daralttı. Ülkedeki maymun çiftlikleri, talebi karşılamakta zorlanırken, hayvan hakları aktivistlerinin baskısı da yeni tesislerin kurulmasını engelliyor. Çin Bilimler Akademisi'ne bağlı bazı enstitüler, maymun kullanımını azaltmak için alternatif modeller geliştirmeye çalışsa da, özellikle sinirbilim ve bağışıklık araştırmalarında canlı primatların yerini doldurmak henüz mümkün görünmüyor.
Bölgesel ve küresel boyut
Çin'deki bu fiyat artışı, küresel ilaç endüstrisini de etkiliyor. Birçok uluslararası firma, Çin'den tedarik ettikleri maymunlar için daha yüksek fiyatlar ödemek zorunda kalıyor. ABD ve Avrupa'daki araştırma merkezleri, alternatif tedarikçiler arayışına girse de, diğer Asya ülkelerinde de benzer fiyat artışları yaşanıyor. Özellikle Kamboçya ve Vietnam gibi ülkeler, artan talebi karşılamak için maymun ihracatını artırsa da, bu ülkelerdeki kapasite sınırlı seviyede.
Öte yandan, Çinli yetkililer duruma müdahale etmeye hazırlanıyor. Devlet, laboratuvar hayvanı üretimini artırmak için yeni çiftliklere lisans vermeyi ve araştırmacılara sübvansiyon sağlamayı değerlendiriyor. Ancak uzmanlar, kısa vadede fiyatların düşmesinin zor olduğunu, çünkü bir maymunun üreme döngüsünün 4-5 yıl sürdüğünü vurguluyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gelişme, Türkiye'de ilaç araştırmaları yapan üniversiteler ve özel sektör için de önem arz ediyor. Türkiye, laboratuvar maymunu ihtiyacının büyük kısmını ithalatla karşılıyor ve yükselen fiyatlar AR-GE maliyetlerini artırabilir. Özellikle yeni biyoteknoloji firmalarının ve akademik araştırmaların bütçeleri üzerinde baskı oluşturabilir. Orta vadede, Türkiye'nin kendi laboratuvar hayvanı üretim kapasitesini artırması veya alternatif modellere yönelmesi gerekebilir. Ayrıca, Çin'deki bu durum, Türkiye'nin ilaçta dışa bağımlılığını azaltma hedefleriyle birlikte değerlendirildiğinde, yerli alternatiflerin geliştirilmesinin önemini bir kez daha ortaya koyuyor.
