Çin, gençler arasında eğlence amaçlı kullanımı hızla yaygınlaşan veteriner anestezik ilacı tiletamini (tiletamin) yasakladı. 1 Temmuz 2025 itibarıyla yürürlüğe giren düzenlemeyle tiletamin, fentanil kadar sıkı kontrole tabi kontrollü maddeler listesine alındı. Karar, özellikle 18-25 yaş arası gençler arasında ilacın solunarak (vaping) keyif verici madde olarak kullanımının patlaması üzerine alındı. Çin Ulusal Uyuşturucu Kontrol Komisyonu, yaptığı açıklamada tiletaminin kimyasal yapısının ketamine benzediğini ve benzer psikoaktif etkiler gösterdiğini, bu nedenle halk sağlığı açısından acil önlem alınması gerektiğini vurguladı.
Yasak kararının arka planı: Gençler arasında vaping salgını
Tiletamin, özellikle köpek ve kedilerde kullanılan yaygın bir veteriner anesteziktir. İnsanlarda kullanımı onaylanmamıştır ve yan etkileri arasında halüsinasyonlar, solunum depresyonu, kardiyovasküler sorunlar ve uzun vadede bağımlılık yer alır. Çin makamları, son iki yılda tiletaminin özellikle elektronik sigara (vape) cihazlarıyla solunarak kullanımında büyük bir artış yaşandığını tespit etti. Resmi verilere göre, 2023'te tiletamin kullanımı nedeniyle hastaneye başvuran gençlerin sayısı bir önceki yıla göre %340 arttı. Sosyal medya platformlarında 'veteriner keyfi' veya 'kedi uyuşturucusu' gibi isimlerle pazarlanan madde, kolay erişilebilir olması nedeniyle özellikle üniversite öğrencileri arasında popüler hale gelmişti.
Yasak öncesinde tiletamin, Çin'de reçetesiz veteriner eczanelerinden kolayca temin edilebiliyordu. İnternet üzerinden yapılan yasa dışı satışlarda da ciddi bir artış gözlenmişti. Çin Halk Sağlığı Bakanlığı, yaptığı açıklamada tiletaminin 'gençler arasında ciddi bir halk sağlığı tehdidi haline geldiğini' belirtti. Bakanlık, yasak kararının yanı sıra, tiletamin üretimi, ithalatı ve dağıtımına yönelik sıkı denetimlerin de başlatıldığını duyurdu. Ayrıca, eczanelerdeki stokların kontrol altına alınarak kademeli olarak imha edileceği açıklandı.
Bölgesel ve küresel boyut: Ketamin benzeri bir trend
Tiletamin, kimyasal olarak ketaminle benzer bir yapıya sahiptir ve benzer dissosiyatif etkiler gösterir. Ketamin, son yıllarda Batı ülkelerinde özellikle gençler arasında yeniden popüler hale gelmişken, Asya'da tiletamin daha ucuz ve erişilebilir bir alternatif olarak öne çıkmıştı. Çin'in bu yasağı, yalnızca iç piyasayı değil, küresel uyuşturucu ticaretini de etkileyebilir. Çin, dünyanın en büyük veteriner ilaç üreticilerinden biridir ve tiletaminin yasa dışı yollarla diğer ülkelere kaçırılması daha önce rapor edilmişti.
Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), tiletaminin kontrollü maddeler listesine alınması için Çin'in girişimlerini desteklediğini açıkladı. DSÖ Uyuşturucu Bağımlılığı Uzman Komitesi, tiletaminin uluslararası kontrole tabi tutulması yönünde tavsiye kararı aldı. Bu karar, önümüzdeki aylarda Birleşmiş Milletler Uyuşturucu Kontrol Kurulu'nda da görüşülecek. Uzmanlar, tiletamin yasağının diğer Asya ülkelerinde de benzer düzenlemeleri tetikleyebileceğini belirtiyor. Özellikle Güney Kore, Japonya ve Tayland'da gençler arasında tiletamin kullanımına dair raporlar bulunuyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Çin'in tiletamin yasağı, Türkiye için de uyarıcı bir gelişmedir. Türkiye'de veteriner anesteziklerin reçetesiz satışı ve denetimi sınırlı olup, son yıllarda ketamin ve benzeri maddelerin eğlence amaçlı kullanımı arttığına dair işaretler vardır. Tiletamin, Türkiye'de henüz yaygın olmasa da, küresel uyuşturucu trendleri genellikle birkaç yıl içinde ülkeye de sıçramaktadır. Türkiye'nin, Çin'in bu adımını izleyerek önleyici mevzuat çalışması yapması, özellikle internet satışlarına yönelik denetimleri güçlendirmesi faydalı olacaktır. Ayrıca, DSÖ'nün tiletaminin uluslararası kontrole alınması sürecine Türkiye'nin de destek vermesi, bölgesel uyuşturucu kaçakçılığıyla mücadelede iş birliği açısından önem taşımaktadır.
