Yüksek teknolojili çip üretiminde kritik öneme sahip litografi makinelerinin üreticisi Hollandalı ASML, ABD'nin Çin'e yasa dışı yollarla bu cihazlardan birinin ulaştığı yönündeki iddialarını çürütmek için mücadele ediyor. ASML, dünyanın en gelişmiş yarı iletken üretim ekipmanlarını üreten tek şirket olarak biliniyor. Şirketin en son nesil EUV (aşırı ultraviyole) litografi makineleri, 5 nanometre ve altındaki en küçük ve en güçlü çiplerin üretiminde kullanılıyor. ABD, Çin'in bu hassas teknolojiye erişerek yarı iletken üretiminde Batı'nın ambargolarını deldiğini öne sürüyor. ASML ise bu iddiaları reddediyor ve müşterilerine yönelik sıkı denetimleri olduğunu belirtiyor.
Gelişmenin arka planı
Olayın temelinde, Çin'in yarı iletken alanında kendi kendine yeterlilik hedefi ve ABD'nin bu hedefi engelleme çabaları yatıyor. Amerika Birleşik Devletleri, son yıllarda Çin'in teknoloji şirketlerine yönelik ihracat kısıtlamalarını artırdı. Özellikle Huawei ve SMIC gibi firmalar, ABD'nin yaptırım listesine alındı. Bu kapsamda, ASML'nin Çin'e yüksek teknolojili EUV makineleri satması 2019'dan bu yana yasak. Ancak daha düşük teknolojili DUV (derin ultraviyole) makineleri için de lisans gerekebiliyor. ABD'li yetkililer, Çinli bir firmanın Hollanda'dan kaçak yollarla bir EUV makinesi temin ettiğini iddia ediyor. Buna karşın ASML, tüm sevkiyatlarını Hollanda ve ABD düzenlemelerine uygun şekilde yaptığını, herhangi bir ihlalin söz konusu olmadığını vurguluyor. Şirket ayrıca, Çin'deki müşterilerinin sadece DUV makineleri kullandığını ve bu makinelerin yaptırım kapsamı dışında olduğunu belirtiyor.
Bölgesel veya küresel boyut
Bu tartışma, küresel yarı iletken tedarik zincirinde yaşanan gerilimlerin bir yansıması. Çin, bu alanda dışa bağımlılığını azaltmak için büyük yatırımlar yaparken, ABD ve müttefikleri teknolojik üstünlüklerini korumaya çalışıyor. Hollanda merkezli ASML, bu savaşta kilit bir aktör konumunda. ABD, ASML'yi Çin'e satışları durdurması için sıkıştırırken, Hollanda hükümeti kendi ticari çıkarlarını korumaya çalışıyor. Çin ise yerli litografi makinesi geliştirme çalışmalarını hızlandırdı ancak henüz ASML'nin teknolojisine ulaşamadı. Uzmanlara göre, eğer Çin bu makinelere erişirse, yarı iletken üretiminde büyük bir sıçrama yapabilir ve global çip krizini derinleştirebilir. Bu da başta ABD olmak üzere Batı ekonomileri için ciddi bir rekabet tehdidi oluşturur.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, yarı iletken alanında büyük ölçüde dışa bağımlı ve bu teknolojinin stratejik öneminin farkında. ASML-Çin gerilimi, Türkiye'nin teknoloji tedarikinde karşılaşabileceği risklere işaret ediyor. Türkiye, kendi çip üretim kabiliyetini geliştirmek için çalışmalar yürütüyor ancak bu tür yüksek teknolojilere erişimde Batı bloklarına bağımlı. ABD'nin Çin'e yönelik kısıtlamaları, Türkiye gibi ülkelerin de teknoloji transferi konusunda daha dikkatli olması gerektiğini gösteriyor. Ayrıca, bu tür bir teknolojik savaşta Türkiye'nin tarafsız kalma çabası, hem Batı hem de Doğu ile ilişkilerini dengeleme stratejisini zorlayabilir.
