Çinli yarı iletken fabrikalarının son yıllarda milyarlarca dolar değerinde yüzlerce immersion litografi makinesi stokladığı ortaya çıktı. Eski ABD yetkilileri, bu gelişmenin Washington ve müttefiklerinin teknoloji ihracatını tamamen durdurması gerektiğini savunuyor. Çin sahipli fabrikaların tahminen 343 adet immersion derin ultraviyole (DUV) litografi sistemi edindiği belirtiliyor. Bu makineler, gelişmiş yarı iletken üretiminde kritik öneme sahip ve Hollandalı ASML şirketi tarafından üretiliyor. Haber, ABD'nin Çin'e yönelik çip teknolojisi kısıtlamalarını daha da sıkılaştırması için yeni bir baskı unsuru oluşturuyor.
Gelişmenin Arka Planı: Çin'in Stok Hamlesi
Çin'in yarı iletken endüstrisi, ABD'nin 2018'den bu yana artan ihracat kontrollerine karşı bir önlem olarak, kritik litografi ekipmanlarını stoklamaya yöneldi. Eski ABD yetkililerine göre, Çinli fabrikalar özellikle immersion DUV makinelerini yoğun şekilde satın aldı. Bu makineler, 7 nanometre ve altındaki çiplerin üretiminde kullanılan EUV (aşırı ultraviyole) litografi sistemlerine kıyasla daha az gelişmiş olsa da, olgun ve orta düzey çip üretiminde hayati rol oynuyor. Hollanda merkezli ASML, dünyanın en büyük litografi ekipmanı üreticisi ve EUV makinelerinin tek tedarikçisi konumunda. Çin'in son yıllarda ASML'den yaptığı alımlar, şirketin yıllık raporlarına da yansıdı. Örneğin 2022'de ASML'in toplam satışlarının yaklaşık %15'i Çin'e yapıldı. Ancak 2023'te Hollanda hükümeti, ABD'nin baskısıyla bazı gelişmiş DUV makinelerinin ihracatını lisans şartına bağladı. Çin'in bu tarihten önce büyük bir stok oluşturduğu anlaşılıyor. Eski yetkililer, Çin'in elindeki 343 immersion DUV makinesinin, ülkenin çip üretim kapasitesini önemli ölçüde artırabileceğini ve ABD'nin teknoloji ablukasını kısmen delmesine olanak tanıyabileceğini belirtiyor.
Küresel ve Bölgesel Boyut: Teknoloji Savaşının Yeni Cephesi
ABD yönetimi, Çin'in yarı iletken teknolojisine erişimini kısıtlamak için uzun süredir müttefiklerini ikna etmeye çalışıyor. Hollanda ve Japonya, kritik çip üretim ekipmanları tedarikçisi olarak bu baskının merkezinde yer alıyor. 2023'te Hollanda, ASML'nin en gelişmiş DUV makinelerinin ihracatını yasakladı; Japonya ise Nikon ve Tokyo Electron gibi şirketlerin ürünlerine kısıtlama getirdi. Ancak Çin'in stok hamlesi, bu önlemlerin etkinliğini sorgulatıyor. Eski ABD yetkilileri, mevcut kısıtlamaların yeterli olmadığını, zira Çin'in hâlâ bakım ve yedek parça gibi hizmetler üzerinden ekipmanlarını ayakta tutabildiğini vurguluyor. Önerilen tam ihracat yasağı, sadece yeni makine satışını değil, aynı zamanda mevcut sistemlerin bakımını ve yazılım güncellemelerini de kapsayabilir. Bu tür bir adım, Çin'in çip üretimini uzun vadede felç edebilir; ancak Pekin'in misilleme olarak nadir toprak elementleri ihracatını kısıtlaması veya ASML'ye yönelik patent davaları açması gibi riskleri de beraberinde getirir. Asya-Pasifik bölgesinde ise Tayvan, Güney Kore ve Japonya gibi çip üretim devleri, bu gerilimden doğrudan etkileniyor. Tayvanlı TSMC ve Güney Koreli Samsung, Çin pazarına bağımlılıkları nedeniyle ABD'nin daha sert önlemler alması durumunda zor durumda kalabilir. Öte yandan Çin, yerli litografi teknolojisini geliştirmek için Shanghai Micro Electronics Equipment (SMEE) gibi şirketlere büyük yatırım yapıyor; ancak uzmanlar, Çin'in ASML seviyesine ulaşmasının en az on yıl alacağını belirtiyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Çin'in litografi stoklama hamlesi ve ABD'nin olası tam ihracat yasağı, küresel yarı iletken tedarik zincirini yeniden şekillendirecek. Türkiye, çip üretiminde henüz söz sahibi olmasa da, bu teknoloji savaşının dolaylı etkilerini hissedebilir. Özellikle elektronik, otomotiv ve savunma sanayii için kritik olan çiplerin fiyat ve tedarikinde dalgalanmalar yaşanabilir. Ayrıca Türkiye, ABD-Çin rekabetinde denge politikası izlerken, Çin'den gelebilecek yatırımları (örneğin batarya ve çip fabrikaları) değerlendirebilir. Ancak ABD'nin ikincil yaptırımları riski, Ankara'nın teknoloji iş birliklerinde dikkatli olmasını gerektiriyor. Uzun vadede Türkiye, kendi yarı iletken ekosistemini kurmak için bu krizi fırsata çevirebilir.
