Pekin, Afrika ülkelerinin ihracatına yönelik olarak geniş kapsamlı bir serbest ticaret teklifi sundu. Çin Devlet Başkanı Xi Jinping, geçtiğimiz hafta yaptığı açıklamada, 33 Afrika ülkesinden gelen ürünlere sıfır tarife uygulanacağını duyurdu. Bu adım, kıtanın Çin ile olan ticaret dengesizliğini gidermeyi amaçlasa da, uzmanlar Afrika'nın küresel değer zincirlerinde üst basamaklara tırmanması için yeterli olmadığı görüşünde.
Serbest Ticaret Anlaşmasının Arka Planı
Çin'in Afrika'ya yönelik sıfır tarife hamlesi, son yirmi yılda hızla büyüyen ticaret hacminin yarattığı dengesizliğe bir yanıt olarak görülüyor. 2000'li yılların başında 10 milyar dolar seviyesinde olan Çin-Afrika ticaret hacmi, 2023 itibarıyla 282 milyar dolara ulaştı. Ancak bu ticaretin büyük kısmı Çin'in Afrika'ya yaptığı imalat ürünleri ihracatından oluşuyor; Afrika'nın Çin'e ihracatı ise ağırlıklı olarak ham petrol, maden cevheri ve tarım ürünleri gibi düşük katma değerli emtialara dayanıyor.
Yeni tarife muafiyeti, 33 Afrika ülkesinden gelen yaklaşık 8.000 ürün kalemini kapsayacak. Çin Ticaret Bakanlığı'na göre, bu ülkeler arasında Güney Afrika, Nijerya, Kenya, Etiyopya ve Angola gibi bölgesel ekonomiler de bulunuyor. Ancak muafiyetin kapsamı dışında kalan ürünler ve tarife dışı engeller, Afrika'nın ihracat potansiyelini sınırlayabilir.
Afrika Birliği Komisyonu Başkanı Moussa Faki Mahamat, kararı "olumlu bir adım" olarak nitelendirdi ancak "kıtanın sanayileşme hedefleriyle uyumlu olması gerektiğini" vurguladı. Afrika ülkeleri uzun süredir Çin ile ticarette yaşadıkları yapısal sorunlara çözüm arıyor. Kıta, Çin'e ihraç ettiği hammaddeleri işleyerek daha yüksek katma değer elde etmek istiyor; ancak Çin pazarına girişte karşılaşılan standartlar, sertifikasyon süreçleri ve lojistik engeller bu hedefi zorlaştırıyor.
Küresel Değer Zincirlerinde Yükselme İddiası
Afrika'nın küresel değer zincirlerinde yükselmesi, sadece tarife indirimleriyle mümkün görünmüyor. Dünya Ticaret Örgütü verilerine göre, Afrika'nın küresel imalat katma değeri içindeki payı yüzde 2'nin altında. Kıtanın toplam ihracatı içinde imalat ürünlerinin payı ise yüzde 20 civarında. Çin'in tarife muafiyeti, Afrika'nın işlenmiş ürün ihracatını artırabilir; ancak bu ürünlerin Çin pazarında rekabet edebilmesi için kalite altyapısı, üretim kapasitesi ve pazarlama ağlarının güçlendirilmesi gerekiyor.
Öte yandan, Çin'in Afrika'ya yönelik doğrudan yatırımları da son yıllarda azalma eğiliminde. 2019'da 5,4 milyar dolar olan yatırım, 2022'de 3,4 milyar dolara geriledi. Bu düşüş, Afrika'nın sanayileşme çabalarını olumsuz etkiliyor. Çinli yatırımcılar daha çok madencilik ve altyapı projelerine odaklanırken, imalat sektörüne yönelik yatırımlar sınırlı kalıyor.
Afrikalı ekonomistler, tarife muafiyetinin kısa vadede ham madde ihracatını artırabileceğini, ancak uzun vadede yapısal dönüşümü sağlamayacağını belirtiyor. Nairobi Üniversitesi'nden ticaret uzmanı Dr. Jane Muthoni, "Çin pazarına girişte tarifeler önemli bir engeldi, ancak asıl sorun üretim kapasitesi ve kalite standartları" diyor. Muthoni'ye göre, Afrika ülkelerinin kendi aralarındaki ticareti artırması ve bölgesel değer zincirleri oluşturması da kritik önem taşıyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Çin'in hamlesi, ABD ve Avrupa Birliği'nin Afrika'ya yönelik ticaret politikalarıyla da yakından ilişkili. ABD'nin Afrika Büyüme ve Fırsat Yasası (AGOA) 2025'te sona erecek; AB ise Afrika ülkeleriyle ekonomik ortaklık anlaşmaları yoluyla ticaretini genişletmeye çalışıyor. Çin'in sıfır tarife teklifi, kıtadaki nüfuz yarışında önemli bir adım olarak değerlendiriliyor. Ancak Çin'in Afrika'daki ticaret fazlası 2023'te 80 milyar doları aştı; bu rakam, tarife muafiyetinin dengesizliği ne ölçüde giderebileceği sorusunu gündeme getiriyor.
Afrika Kıtasal Serbest Ticaret Anlaşması (AfCFTA) da süreci etkileyebilir. 2021'de yürürlüğe giren AfCFTA, kıta içi ticaretin artırılmasını hedefliyor. Çin'in tarife muafiyeti, AfCFTA ile uyumlu olursa, Afrika'nın ortak dış tarife politikası ve menşe kuralları çerçevesinde daha etkili olabilir. Aksi halde, ülke bazlı muafiyetler kıta içi ticaretin önünde engel oluşturabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Çin'in Afrika'ya yönelik serbest ticaret hamlesi, Türkiye'nin Afrika açılımı politikası açısından dikkatle izlenmeli. Türkiye, son yıllarda Afrika ile ticaretini ve yatırımlarını artırarak kıtadaki etkinliğini güçlendirmeye çalışıyor. Çin'in sıfır tarife uygulaması, Afrika ülkelerinin Çin'e ihracatını artırarak Türkiye'nin rekabet gücünü zayıflatabilir. Özellikle tarım ürünleri ve tekstil gibi sektörlerde Türk ihracatçıları zorlanabilir. Öte yandan, Türkiye'nin Afrika ile olan ticaret anlaşmaları ve yatırımları, Çin'in hamlesine karşı bir denge unsuru olarak öne çıkıyor. Türkiye'nin Afrika'daki ekonomik varlığını koruması için kıta ülkeleriyle ikili ticaret anlaşmalarını gözden geçirmesi ve yatırım teşviklerini artırması gerekebilir.
