Çekya Başbakanı Andrej Babiš, ülkeyi yöneten milyarder iş insanı olarak, hükümet borçlanmasının altın çağını yaşadığı bir dönemde benzeri görülmemiş bir harcama programı başlattı. Bir zamanlar kemer sıkma politikalarıyla tanınan ve kamu borcunu düşük tutan Çekya, şimdi pandemi sonrası ekonomiyi canlandırmak için tarihi bir borçlanma yoluna gidiyor. Ancak bu harcama çılgınlığı, borçlanma maliyetlerinin küresel ölçekte arttığı bir döneme denk geldi.
Çekya'nın Kemersizleşme Süreci
Çekya, uzun yıllar boyunca Avrupa Birliği içinde kamu borcunun GSYH'ye oranı en düşük ülkelerden biriydi. 2019'da bu oran yüzde 30'un altındaydı ve ülke, mali disipliniyle biliniyordu. Ancak COVID-19 salgını, ekonomiyi derinden sarstı ve hükümeti büyük teşvik paketleri açıklamaya zorladı. 2020'de bütçe açığı GSYH'nin yüzde 6'sına ulaştı. Babiš hükümeti, 2021'de de genişletici maliye politikasını sürdürme kararı aldı. Altyapı projeleri, sağlık harcamaları ve sosyal yardımlar için milyarlarca avro ayrıldı. Ancak bu harcamalar, artan borçlanma ihtiyacını da beraberinde getirdi.
Çekya'nın borçlanma maliyetleri, küresel faiz oranlarındaki yükselişe paralel olarak artıyor. Çek Ulusal Bankası (CNB), enflasyonu kontrol altına almak için politika faizini yükseltmeye başladı. 2021 sonunda faiz oranları yüzde 3,75'e çıktı ve bu, son 20 yılın en yüksek seviyesiydi. Bu durum, hükümetin borçlanma maliyetini doğrudan etkiliyor. Ekonomistler, Çekya'nın borç servisinin önümüzdeki yıllarda önemli ölçüde artacağı uyarısında bulunuyor. Uluslararası kredi derecelendirme kuruluşları, not görünümünü durağandan negatife çevirebilir.
Babiš, aynı zamanda Agrofert holdinginin sahibi olarak, çıkar çatışması iddialarıyla da karşı karşıya. Harcama programının büyük bir kısmı, tarım ve gıda işleme sektörlerine yönelik sübvansiyonları içeriyor. Muhalefet, bu fonların Babiš'in şirketlerine akabileceğini savunuyor. Avrupa Komisyonu, Çekya'ya yönelik AB fonlarının kullanımıyla ilgili bir soruşturma yürütüyor. Bu durum, ülkenin mali yönetimine gölge düşürüyor.
Bölgesel ve Küresel Yansımalar
Çekya'nın borçlanma politikası, Orta ve Doğu Avrupa'da benzer bir eğilimin parçası. Polonya ve Macaristan da pandemi sonrası büyük teşvik paketleri açıkladı. Ancak bu ülkeler, AB fonlarından daha fazla yararlanıyor. Çekya ise net bir AB katkıcısı konumunda ve kendi kaynaklarıyla harcama yapmak zorunda. Bu durum, ülkenin mali sürdürülebilirliği açısından risk oluşturuyor.
Küresel ölçekte, gelişmiş ülkelerde de benzer bir borçlanma artışı gözlemleniyor. ABD, Japonya ve Avrupa Birliği ülkeleri, pandemi sonrası toparlanma için trilyonlarca dolar harcadı. Ancak enflasyonun yükselmesiyle birlikte merkez bankaları faiz artırımına gidiyor. Bu, borçlanma maliyetlerini artırarak kamu borçlarının sürdürülebilirliğini sorgulatıyor. Çekya gibi küçük ve açık ekonomiler, bu dalgalanmalardan daha fazla etkileniyor. Çek korunası, faiz artırımlarına rağmen değer kazanmakta zorlanıyor; bu da ithal maliyetleri artırıyor.
Çekya'nın harcama programı, aynı zamanda Avrupa Birliği'nin mali kurallarıyla da çelişebilir. AB'nin Maastricht kriterleri, bütçe açığının GSYH'nin yüzde 3'ünü aşmamasını öngörüyor. Çekya, 2020'de bu sınırı aştı ve 2021'de de aşmaya devam ediyor. Ancak pandemi nedeniyle AB, bu kuralları geçici olarak askıya aldı. 2023'te kuralların yeniden yürürlüğe girmesiyle Çekya'nın mali disiplini daha da zorlanabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Çekya'nın borçlanma politikası, Türkiye'nin ekonomik dengeleri açısından dolaylı ama önemli sonuçlar doğurabilir. Türkiye, ihracatının önemli bir kısmını AB ülkelerine yapıyor; Çekya da bu pazarda önemli bir ortak. Çekya'da ekonomik canlanma, Türk ihracatçıları için talep artışı anlamına gelebilir. Ancak artan borçlanma maliyetleri ve enflasyon, Çekya'nın ithalatını yavaşlatabilir. Ayrıca, küresel faiz oranlarındaki yükseliş, Türkiye'nin dış borçlanma maliyetlerini de artırıyor. Çekya örneği, benzer şekilde borçlanmaya dayalı büyüme stratejilerinin risklerini gösteriyor. Türkiye için ders, mali disiplini korurken büyümeyi destekleyecek yapısal reformlara öncelik vermek olmalı.
