İspanya'nın güney ucu ile Britanya'ya bağlı Cebelitarık arasındaki fiziki sınır 10 Mayıs 2023 Çarşamba günü resmen kaldırıldı. Gece yarısı itibarıyla sınır çitlerinin kaldırılmasıyla birlikte, her gün iki bölge arasında seyahat eden on binlerce kişi artık pasaport kontrolü ve gümrük işlemlerine tabi olmadan geçiş yapabilecek. Cebelitarık Başbakanı Fabian Picardo, tarihi anı "yeni bir başlangıç" olarak nitelendirirken, İspanya Dışişleri Bakanı José Manuel Albares de anlaşmanın "her iki taraf için de kazan-kazan" olduğunu vurguladı. Sınırın açılması, özellikle Cebelitarık'ta çalışan İspanyol vatandaşları ve bölgedeki lojistik firmaları için büyük kolaylık sağlayacak.
Gelişmenin arka planı
Cebelitarık ile İspanya arasındaki sınır sorunu, 1704'ten bu yana Britanya yönetiminde olan bölgenin statüsüyle yakından ilgili. İspanya, Cebelitarık üzerinde egemenlik iddiasında bulunurken, Birleşik Krallık bölgeyi bir denizaşırı toprak olarak yönetiyor. 2016'daki Brexit referandumu sonrasında müzakereler yoğunlaştı. Cebelitarık, AB üyesi olmayan Birleşik Krallık'ın bir parçası olarak Schengen bölgesinden çıkmıştı. Bu durum, Cebelitarık'a günlük 15 bin işçinin geldiği İspanya'nın La Línea de la Concepción kasabası için ciddi sorun yaratıyordu. Uzun süren müzakerelerin ardından varılan anlaşma, Cebelitarık'ın Schengen bölgesiyle sınır kontrolleri olmaksızın iş birliği yapmasına imkan tanıyor. Anlaşma kapsamında, İspanya ve Birleşik Krallık ortak bir polis gücü oluşturarak sınır güvenliğini sağlayacak. Frontex de sürecin bir parçası olacak.
Sınırın kalkması, sadece günlük yaşamı değil, bölge ekonomisini de doğrudan etkileyecek. Cebelitarık'ın GSYİH'sının %60'ını hizmet sektörü, özellikle finans, turizm ve lojistik oluşturuyor. İspanya ile ticaret hacmi yıllık 5 milyar euroya ulaşan bölge, sınır kontrollerinin kalkmasıyla daha fazla yatırım çekmeyi hedefliyor. Ayrıca, Birleşik Krallık'ın AB ile ticaret anlaşması kapsamında Cebelitarık, malların serbest dolaşımından yararlanacak. Ancak balıkçılık hakları ve havaalanı kullanımı gibi konularda henüz tam mutabakat sağlanamadı.
Bölgesel ve küresel boyut
Cebelitarık ve İspanya arasındaki sınırın kalkması, yalnızca iki tarafı değil, aynı zamanda Birleşik Krallık-AB ilişkilerini de etkiliyor. Brexit sonrası gerilen ticari ve diplomatik bağların normalleşmesi açısından bu anlaşma önemli bir adım. Uzmanlar, anlaşmanın diğer AB dışı bölgelerle (örneğin Monako, San Marino, Andorra) benzer düzenlemeler için model olabileceğini belirtiyor. Ayrıca, İspanya ile Birleşik Krallık arasında Cebelitarık'ın egemenliği konusundaki tarihi anlaşmazlıkta yumuşama sinyali olarak görülüyor.
Küresel jeopolitikte Cebelitarık Boğazı'nın stratejik önemi yadsınamaz. Akdeniz ile Atlas Okyanusu arasındaki geçiş noktası olan bölge, aynı zamanda NATO'nun önemli bir deniz üssüne ev sahipliği yapıyor. Sınır kontrollerinin kalkması, NATO operasyonları ve askeri hareketlilik için de kolaylık sağlayacak. Özellikle Rusya-Ukrayna savaşı sonrası artan NATO varlığı göz önüne alındığında, bu durum ittifakın lojistik kabiliyetini artırabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Cebelitarık ve İspanya arasındaki sınır kontrollerinin kaldırılması, doğrudan Türkiye'yi ilgilendirmese de, bölgesel etkileri açısından önemlidir. Cebelitarık Boğazı, Doğu Akdeniz'den Atlantik'e uzanan deniz ticaret yollarının kilit noktasıdır. Türkiye'nin Libya ve Doğu Akdeniz'deki enerji çıkarları düşünüldüğünde, boğazın kontrolü ve NATO'nun buradaki etkinliği Türk güvenliği için hayati önem taşır. Ayrıca, Brexit sonrası Birleşik Krallık'ın AB ile ilişkilerindeki yumuşama, Türkiye-AB ilişkilerinde de olumlu bir örnek teşkil edebilir. Ancak Türkiye'nin Kıbrıs ve Ege'deki benzer sorunları göz önüne alındığında, bu anlaşmanın doğrudan bir emsal teşkil etmesi beklenmemelidir.
